Türk şiirinde “nazım şekli” denildiğinde yalnızca şiirin konusu anlaşılmaz. Nazım şekli, şiirin belirli biçim özellikleriyle kurulma biçimidir. Nazım birimi, ölçü ve uyak örgüsü bu yapının temel parçalarıdır.
Nazım şekli nedir?
Nazım biçimi veya nazım şekli, şiirin biçimsel kuruluşunu ifade eder. Ortaöğretim kaynaklarında nazım biçimi belirlenirken nazım birimi, ölçü ve uyak örgüsünün dikkate alındığı açıkça belirtilir.
Türk şiirinde başlıca gelenekler
Türk şiirinin gelişimi içinde İslamiyet öncesi şiir, halk şiiri, divan şiiri ve Batı etkisindeki modern şiir farklı nazım şekilleri ortaya çıkarmıştır.
Halk şiirinde
Koşma, semai, varsağı ve destan en bilinen biçimler arasındadır. Anonim halk şiirinde mani ve türkü; âşık tarzı şiirde koşma ve diğer biçimler öne çıkar.
Divan şiirinde
Gazel, kaside, mesnevi, kıta, rubai, murabba, şarkı, terkibibent ve terciibent gibi biçimler görülür. Beyit divan şiirinde özellikle önemli bir nazım birimidir.
Batı etkisindeki Türk şiirinde
Sone, terza-rima, triyole gibi Batı kaynaklı biçimlerin yanı sıra serbest nazım anlayışı da Türk şiirinin biçim dünyasına girmiştir.
Nazım biçimi ile nazım türü arasındaki fark
Bu iki kavramı ayırmak gerekir. Gazel bir nazım biçimidir; aşk, tasavvuf veya başka bir konu şiirin türsel özelliklerini belirleyebilir. Koşma bir biçimdir; güzelleme veya taşlama ise konuya dayalı türlerdir.
Bir şiirin nazım şekli nasıl bulunur?
İlk adım nazım birimini belirlemektir. Sonra ölçüye bakın. Ardından kafiye düzenini çıkarın. Bu üç bilgi birlikte şiirin hangi biçime yakın olduğunu gösterir.
Neden yalnızca dörtlüğe bakmak yetmez?
Çünkü aynı nazım birimi farklı biçimlerde kullanılabilir. Dörtlük görmek şiirin otomatik olarak koşma olduğunu göstermez. Ölçü ve kafiye düzeni de incelenmelidir.
Öğrencilerin en sık yaptığı hata
Nazım türü ile nazım biçimini birbirine karıştırmak ve şiirin konusundan hareket ederek biçimini belirlemektir. Oysa biçim için önce yapıya bakmak gerekir.
Kendi başınıza şiir incelerken kullanabileceğiniz kısa şema
Nazım birimi → Ölçü → Kafiye düzeni → Biçim → Konu/Tema → Nazım türü.
Bu sıra, özellikle birbirine benzeyen şiirlerde karışıklığı azaltır.
Sonuç
Nazım şekillerini ezberlemekten önce onların hangi ölçütlerle birbirinden ayrıldığını anlamak gerekir. Yapıyı gördüğünüzde isimler çok daha kolay hatırlanır.
Not: Şiir ve nazım bilgileri hazırlanırken Millî Eğitim Bakanlığı Ortaöğretim Genel Müdürlüğünün Türk Dili ve Edebiyatı materyallerindeki temel tanımlardan yararlanılmıştır.
