Herbert Ernest Bates’in Türkçeye Yazınsal Bir Tür Olarak Kısa Öykü adıyla kazandırılan yapıtı, yalnızca bir inceleme kitabı değil; okuyanı, öykünün tarihsel serüvenine ve ontolojisine dair kapsamlı bir yolculuğa davet ediyor. Son yıllarda dünya genelinde artan bir ilgiyle karşılanan kısa öykü, Bates’in kaleminde tarihsel köklerinden geleceğine, tiyatro ve sinema ile olan yakın akrabalığından usta yazarların zihin dünyasına kadar her boyutuyla irdeleniyor.
Kendisinden de yetkin bir öykücü olan Bates, akademik bir soğukluktan ziyade edebi bir sohbet tadındaki anlatımıyla okuru türün o “büyülü hikâyesi”nin içinde tutmayı başarıyor. Kitap, Poe’dan Turgenyev’e, Tolstoy’dan Hemingway’e, Çehov’dan Gogol ve Puşkin’e kadar dünya edebiyatına yön veren devlerin eserlerine dokunurken; “Kısa öykü nedir?” sorusunun yanıtını da bizzat bu ustaların deneyimleri üzerinden arıyor.
Bates, bu değinmelerinde kendi kişisel beğenilerini de saklamaz. Edgar Allan Poe’yu bir “deha” olarak nitelemekten çekinmezken; Gogol ve Turgenyev’in türün gelişimi üzerindeki devrimsel etkilerini tadımlık ama vurucu örneklerle ortaya koyar. Fransız, Rus, İngiliz ve Amerikan edebiyatının izdüşümlerini takip eden kitapta, özellikle Ambrose Bierce ve O. Henry öykücülüğüne dair yapılan saptamalar, türü yazmak veya üzerine düşünmek isteyenler için oldukça kıymetli bir rehber niteliğindedir.
Köklerin Derinliği
Kitabın en dikkat çekici vurgularından biri, meşhur bir atıfla türün kaynağına işaret eder:
“Hepimiz Gogol’un Palto’sundan türedik sözü —sanırım Gorki’ye ait— tartışılmaz bir gerçek; çünkü Gogol tüm şiirsel gerçekliği ile yalnızca çağdaş öykünün babası değil, aynı zamanda bugün bile modernliğini koruyan, kusursuz betimlemeler ve duygusal bir canlılık içeren o kısa öykü estetiğinin de mimarıdır.”
H. E. Bates’in bu eseri, sadece kısa öykü yazanlar veya bu yola baş koyanlar için teknik bir kılavuz değil; aynı zamanda nitelikli okurlar için de edebiyatın bu en yoğun ve en zor türünü daha iyi anlamlandırma çabasıdır. Yazınsal Bir Tür Olarak Kısa Öykü, raflardaki yerini koruyan zamansız bir başvuru kaynağı olma özelliğini sürdürüyor.
* Herbert Ernest Bates, Yazınsal Bir Tür Olarak Kısa Öykü. Çev., Gökçen Ezber. Bilge Kültür Sanat Yayınevi, 2001
