I.
Bir bozlak, akşamın sessizliğinde yahut bir düğün kalabalığında yükseldiğinde, insan kendisini birden başka bir zaman içinde bulur. Sesin ardından yollar, yüzler, çoktan unutulduğu sanılan duygular belirir; sonra hepsi içinde bulunulan ana karışır ve gölgenin size ait olduğu unutularak akar gider. Neşet Ertaş’ın türkülerinde yaşayan da budur: Her dinleyenin kendi ömründen bir parçayla tamamladığı, söylendikçe bütünleşen renkli bir fotoğraf. Sesin taşıdığı yaşantı, dinleyenin gününe değerek değişir. Ertaş’ın farklılığı, bu karşılaşmaların sürmesinde yatar.
Bozkır onun sanatında bir dekor gibi durmaz. Açıklığın, uzaklığın ve yol almanın insan ruhunda bıraktığı izler, türkünün söyleyişine karışır. Bozlakta uzun bir sesin yükselişi, söze sığmayan duygunun çevresinde yer açar. Ardından gelen duraklama, dinleyenin kendi özlemini duyabileceği aralığa dönüşür. Bu nedenle Ertaş’ın yalınlığı, kolay anlaşılır bir duygunun kısa yoldan aktarımı değil, sözün ölçüsü, sesin çatlağı ve bağlamanın titreşimiyle bütünleşen yaşanmışlığın gösteriye dönüştürülmeden duyumsanmasıdır.
Bu söyleyişin arkasında Abdallık geleneğinin hareketli dünyası bulunur. Yollar, düğünler, panayırlar ve köy odaları, ezginin dolaştığı yerler olduğu kadar insanların birbirlerinden öğrendiği ortamlardır. Bir yerde işitilen hava başka bir yerde farklı bir sözle söylenir; müzisyen duyduğunu kendi nefesine ve karşısındaki topluluğun havasına göre yeniden kurar. Kültür böylece kökeninden uzaklaştıkça değer kaybetmek yerine, her aktarımda yeni bir karşılaşmanın izini alarak sürekliliği değişme gücünden besler. Bu hareket, geleneği zayıflatmak yerine ona katılan insanların emeğini görünürleştirerek zenginleştirir.
Bir ezginin ardında öğrenilmiş tavırlar, birlikte geçirilen zaman, ustanın gösterdiği sabır ve dinleyenin verdiği karşılık, zenginleştirici bir kolektife dönüşür. Sesin kimden geldiğini bilmek önemli olduğu kadar, o sesin hangi ilişkiler içinde yaşamaya devam ettiğini görmek de öyle. Ertaş’ın sanatı, kültürün üreticisi ile alıcısı arasında keskin bir çizgi kurulamayacağını duyurur. Dinleyen, hatırlayan ve yeniden söyleyen insanlar türkünün sonraki hayatına katılır.
Yaygınlık ile çeşitlilik, bu tek ve değişmez yapının olmamasından kaynaklanır. Baba Ertaş ile Neşet Ertaş arasındaki bağ, bu sürekliliğin güçlü örneklerinden en somut olanıdır. Muharrem Ertaş’ın sesi, oğulun kulağında bir repertuvarın ötesinde tavır bilgisine dönüşür. Sazı tutuş, nefesi ayarlayış, bir sözü uzatmanın ya da olduğu yerde bırakmanın ölçüsü, birlikte bulunarak öğrenilir. Bedensel hafıza, yazıya geçirilemeyen incelikleri taşır.
Neşet Ertaş bu mirası kendi yaşamının içine alır. Kentlere, gurbet yollarına ve değişen dinleyici topluluklarına açılan deneyimi, Dede Bulduk Usta’dan, baba Muharrem Ertaş’tan, ondan Hacı Taşan’a, Çekiç Ali’ye eklenen damara yeni bir akış kazandırır. Onun kişisel sesi, bu bağla kurduğu yaratıcı ilişkinin içinden doğar.
II.
Ertaş’ın türkülerindeki “garip” sözü, bu dünyanın duygusal ve toplumsal düğümüdür. Kimsesizlik, yoksulluk ve yerinden edilmişlik bu sözcükte birbirine yaklaşır; sözcük yine de insanı tek bir mağduriyet görüntüsüne kapatmaz. Garip, kendisi için dünyada daralan yeri sezerken başka birinin darlığını da duyabilen kişidir. O bakımdan mahlas olarak tercih ettiği bu ad, ferdi olanı aşarak kolektif olanı kucaklar.
Onun sesindeki sitem, muhatabını yok etmeye yönelmez; kırgınlıkla yakınlık aynı ezginin içinde var olabilir. Böyle bir söyleyiş, acıyı üstünlük iddiasına çevirmeyen, incinmişliği başkasına kulak verme yetisiyle birlikte taşıyan gönül bilgisi üretir.
Bu deneyimin toplumsal koşullarını gözden kaçırmamak gerekir. Abdallık geleneğinin sesleri, yoksulluğun ve dışlanmışlığın da yaşandığı bir tarih içinde biçimlenmiştir. O koşulları perdeleyip müziği pitoresk bir “otantiklik” görüntüsü olarak tüketmek, türkünün taşıdığı gerilimi siler. Ertaş’ın sanatındaki incelik, güçlükleri güzelleştirmesinde aranmaz. Ses, hayatın sertliğini duyururken insan onurunun nasıl korunabildiğini de gösterir.
Dinleme eylemi burada estetik beğeniyi aşarak toplumsal dikkate dönüşür: Türküdeki insanın nasıl yaşadığını, hangi engellerle karşılaştığını, kiminle bir dünya paylaştığını sormaya başlar.
Gurbet bu sorulara başka bir boyut ekler. Anadolu’da büyük kentlere, oradan Almanya’ya, Fransa’ya, Avustralya’ya uzanan yol, mesafeleri artırırken belleği de yeni biçimlerde öğütür. Memleket, uzakta kalan değişmez bir resim olarak saklanmaz; farklı bir dil çevresinde, değişik çalışma ve yaşama koşullarında yeniden düşünülür.
Ertaş’ın bir kasetten yükselen sesi ya da düğünde çalınan bozlağı, uzakta yaşayan insanlara eski bir mekânı eksiksiz geri vermez ama ayrılığı konuşulabilir, paylaşılabilir bir deneyime dönüştürür. Böylece aidiyet, tek bir yerde bulunmanın güvencesinden ziyade insanlar arasında kurulan bağların niteliğiyle anlaşılır.
Neşet Ertaş’ın bir dönem kamusal görünürlüğünün azalması, buna karşılık sesinin evlerde ve düğünlerde yaşamayı sürdürmesi de kültürel belleğin farklı katmanlarını düşündürür. Kurumların, yayınların ve sahnelerin gördüğü sanatçı ile insanların gündelik hayatlarında dinledikleri sanatçı her zaman aynı anda görünür olmaz.
Ertaş’ın yeniden büyük ilgiyle karşılanışı, kesilmiş bir geleneğin ansızın başlaması değildi. Uzun süredir çeşitli ortamlarda süren bir ses ilişkisinin kamusal alanda daha açık duyulmasıydı. Bu ayrım, kültürün yaşamını şöhretin yükseliş ve düşüşlerine indirgemeden kavramamıza yardım eder.
Ertaş’ın icrası da bu yaşamın neden kayıtla bütünüyle tüketilemeyeceğini gösterir. Aynı türkü her söyleyişte başka bir süre ve yoğunluk kazanır. O günün mekânı, dinleyicinin bekleyişi, sanatçının nefesi, sazla ses arasındaki küçük kaymalar anlamı değiştirir. Tavır, teknik ustalığın yanında dünyaya yönelmenin biçimidir.
Bozlak göğüsten yükselir, boğazda dirençle karşılaşır, yüz çizgileri ve parmaklara yayılır. Bağlama kimi zaman söze yol açar, kimi zaman sesin bıraktığı boşluğu taşır. İcranın bedenselliği, türküyü sabit bir metnin seslendirilmesinden çıkarıp insanlar arasında gerçekleşen olaya dönüştürür.
Arşiv bu olayın izlerini korur; yeni bir dinleme onun anlamını harekete geçirir. Kayıtların, tarihlerin ve ezgi dökümlerinin değeri büyüktür ama kültürel süreklilik, malzemeyi düzenlemekle tamamlanmaz.
Bir türkünün hangi sofrada söylendiği, kim tarafından öğrenildiği, hangi ayrılığı yatıştırdığı ya da hangi gence başka bir söyleyiş olanağı verdiği de onun tarihine dâhildir. Zira bellek bir depo gibi dolmaz; ilişkiler içinde seçer, dönüştürür ve yeniden konuşur. Geçmişe sadakat, bu konuşmayı susturmak yerine onun koşullarını anlamayı gerektirir.
III.
Sesler çok hızlı dolaşıyor. Kısa parçalar hâlinde paylaşılan müzik, kimi zaman geldiği hayatla bağını yitirerek birkaç saniyelik tanınma işaretine dönüşüyor. Dinleyiciler de birbirini duymayan ayrı çevrelere dağılabiliyor. Bugünün parçalanmış kültür ortamında Ertaş’ı yeniden düşünmenin, yeniden dinlemenin aciliyeti burada saklıdır.
Ertaş’ın türküsü bu akışın dışında tutulacak kutsal eşya değil kuşkusuz; o da yeni mecralarda yaşamaya devam ediyor. Asıl sorun, dolaşım hızlanırken dikkatin, bağlamın ve karşılıklı dinlemenin nasıl korunacağıdır.
Bir sesin kolayca erişilebilir olması, kendiliğinden onun taşıdığı hayatı duymaya yetmez. Ertaş’ın söyleyişi burada verimli bir karşılık sunar. Türkü, dinleyeni edilgin bir tüketime yerleştirmek yerine söze katılmaya çağırır. Aynı ezgide yöresel iz, kişisel dert ve başkalarının paylaşabileceği duygu yan yana durur.
Ortaklık, farklılıkları tek renge boyayarak kurulmaz; birinin sesi ötekinin deneyimine ulaştığında ve orada yeni bir yankı bulduğunda oluşur. Kültürel çoğulluk da yalıtılmış kimliklerin yan yana sıralanmasıyla sınırlı kalmaz; alışverişin, çevirmenin, yeniden söylemenin ve birbirine yer açmanın pratiği hâline gelir.
Bu bakımdan Neşet Ertaş’ın sanatı, “yerel” ile “evrensel” arasında bir seçim yapmamızı istemez. Bozlağın belirli bir yörenin dili ve tavrıyla kurulması, başka yerlerde anlaşılmasının önünde engel değildir. Ayrılık herkeste aynı biçimde yaşanmaz; buna karşın bir başkasının ayrılığına yaklaşmak mümkündür.
Türkünün genişliği, bütün deneyimleri özdeş saymasından değil, ayrı hayatlar arasında yankı kurabilmesindendir. Bu bakımdan Ertaş’ın sesindeki açıklık, bugünün sertleşen, deyim yerindeyse kronikleşen aidiyet sınırlarına karşı düşünsel bir olanak da sunar.
Bu olanağı geleceğe taşımak, ustanın sesini kusursuzca kopyalamaya indirgenmemelidir. Genç bir müzisyen ezginin yapısını öğrenirken onun insanla kurduğu ilişkinin sorumluluğunu da kendi koşullarında yeniden düşünür. Dinleyici de hatırladığı geçmişin sıcaklığında kalmakla yetinmez, bugün hangi seslerin duyulmadığına kulak verir.
Böylece geleneğin yaşaması, biçimlerin sürmesinin yanında onları doğuran dikkat, emek ve paylaşma tavrının yeni karşılaşmalara açılmasına bağlı olur.
25 Eylül 2012, Neşet Ertaş’ın bu dünyadan uçmağa durduğu gündür. Onu anımsamak, kapanmış bir ömrü törensel sözlerle çevrelemekten daha canlı bir uğraşı gerektirir. Bir sesin insanları nasıl bir araya getirebildiğini, hangi toplumsal acıları duyulur kıldığını ve bugünün dünyasında nasıl yeni bağlar kurabileceğini düşünmektir.
Türkülerinden biri başladığında köy odası, düğün meydanı ve gurbet evi aynı mekâna dönüşmez; aralarındaki uzaklık duyulurken birbirlerine yaklaşırlar. Gönül Dağı da bu hareketin içinde yaşamayı sürdürür.
Her yeni dinleyiş, geçmişten gelen sesi kendi zamanının sorularıyla buluşturur ve geleceğe açık bırakır. Böyle olduğu için de Neşet Ertaş’ın türküsü, bir köken belgesine, bireysel deha anlatısına ya da geçici bir popülerlik ölçüsüne kapanmadan yaşamayı sürdürür.
