Bir romanda aynı olaya iki kişi tanık olabilir. Fakat ikisi de aynı şeyi görmez.
Biri odadaki tartışmaya dikkat eder. Diğeri pencereden dışarı bakar. Bir başkası yalnızca karşısındaki kişinin ellerini fark eder. Dördüncü kişi ise kimsenin söylemediği bir cümleyi düşünür.
Olay aynıdır.
Fakat okurun gördüğü dünya değişir.
İşte edebî anlatının en güçlü araçlarından biri burada ortaya çıkar: odaklanma.
Bir metni kim anlatıyor sorusu önemlidir; fakat tek başına yeterli değildir. Daha ince bir soru vardır:
“Anlatıcı, bize kimin gördüğü ve bildiği kadarını gösteriyor?”
Çünkü anlatıcı aynı kişi kalsa bile metnin bakışı bir karakterden diğerine kayabilir. Bir sahnede dışarıdan gördüğümüz bir karakter, birkaç sayfa sonra kendi düşüncelerinin içinden anlatılabilir.
Okur da fark etmeden onun bakış açısının içine girer.
Anlatıcı ile Odak Aynı Şey Değildir
Bu iki kavram çoğu zaman birbirine karıştırılır.
Anlatıcı, hikâyeyi bize aktaran sestir.
Odaklanma ise anlatının hangi kişinin bilgisi, algısı veya bakışı üzerinden şekillendiğini gösterir.
Örneğin anlatıcı üçüncü tekil kişi olabilir. Fakat sahnede yalnızca Ayşe’nin bildiklerini biliyor olabiliriz.
Ayşe odadan çıktığında içeride ne olduğunu öğrenemeyiz.
Mehmet bir mektup sakladığında Ayşe bunu bilmiyorsa okur da bilmiyor olabilir.
Bu durumda anlatıcı üçüncü kişi olsa da anlatı Ayşe’nin bilgi alanına odaklanmıştır.
Bu ayrım, romanın bize bilgiyi neden belirli bir sırayla verdiğini anlamak açısından çok önemlidir.
Bir Sahneyi Kimin Gözünden Görüyoruz?
Odaklanmayı anlamanın en kolay yolu, bir sahneyi okurken kendinize şu soruyu sormaktır:
“Bu sahnedeki bilgilerin hangisine herkes ulaşabilir, hangisine yalnızca bir kişi ulaşabilir?”
Örneğin bir karakter masanın üzerinde duran zarfı görüyor.
Okur zarfı görüyor.
Fakat zarfın içindeki mektubu bilmiyorsa, okur da bilemez.
Karakter mektubu açtığında bilgi alanımız genişler.
Fakat yazar mektubu okurun önünde göstermeyip karakterin yüzündeki değişikliği anlatmayı seçerse, bu kez okur yeniden sınırlanır.
Burada yazar bize yalnızca bir olay anlatmıyordur.
Bilgiyi ne kadar vereceğini de yönetiyordur.
Okur Her Şeyi Bilseydi Gerilim Azalır mıydı?
Çoğu zaman evet.
Bir romanda katilin kim olduğunu ilk bölümde bilirsek, gerilim tamamen ortadan kalkmaz; fakat gerilimin türü değişir.
Artık soru “Katil kim?” değildir.
“Katil ne zaman yakalanacak?” veya “Diğer karakterler gerçeği ne zaman öğrenecek?” soruları öne çıkar.
Bu nedenle odaklanma, gerilim yaratmanın temel araçlarından biridir.
Yazar okurdan bir bilgiyi sakladığında yalnızca merak yaratmaz. Okurun karakterlerle arasındaki bilgi farkını da belirler.
Okur bazen karakterden daha çok şey bilir.
Bazen karakterin bildiği şeyi bilmez.
Bazen de karakterle birlikte gerçeği keşfeder.
Bu üç durumun her biri farklı bir okuma deneyimi yaratır.
Okur Karakterden Daha Fazla Şey Biliyorsa
Bir anlatıcı bize yaklaşan tehlikeyi gösterir ama karakter bunun farkında değilse özel bir gerilim oluşur.
Karakter eve girer.
Okur ise evde birinin saklandığını bilir.
Karakter kapıya doğru yürür.
Okur bekler.
Burada karakterin bilgisizliği, okurun bilgisiyle karşı karşıya gelir.
Okur karakterden daha fazla bildiği için sahneye dışarıdan bakar.
Fakat bunun tersi de mümkündür.
Karakterin Bildiğini Okur Bilmiyorsa
Bir karakter bir mektubu okur ve yüzü değişir.
Fakat yazar mektubun içeriğini açıklamaz.
Okur karakterin artık bir şey bildiğini bilir ama ne bildiğini bilmez.
Bu durumda bilgi karakterin içinde kalır.
Yazar okuru karakterin zihninin dışında bırakır.
Bu teknik, özellikle sırlar ve geçmişle ilgili anlatılarda çok etkilidir.
Çünkü okur karakterin davranışlarını anlamlandırmaya çalışırken eksik bilgiyle hareket eder.
Karakterin yüzündeki küçük bir değişiklik, artık bir sayfalık açıklamadan daha önemli hâle gelebilir.
Bir Karakterden Diğerine Geçiş Neden Yapılır?
Çok karakterli romanlarda odaklanmanın değişmesi, yalnızca anlatımı çeşitlendirmek için kullanılmaz.
Bazen aynı olayın farklı yüzlerini göstermek için kullanılır.
Bir karakterin “ihanet” olarak gördüğü şey, diğerinin gözünde bir zorunluluk olabilir.
Birinin “korkaklık” dediğine diğeri “tedbir” diyebilir.
Birinin fark etmediği ayrıntı, başka bir karakterin hayatındaki en önemli şey olabilir.
Yazar bakışı değiştirdiğinde olayın kendisini değil, olayın anlamını değiştirebilir.
Bu nedenle bir romanda bakış açısı değiştiğinde yalnızca “Şimdi kim anlatıyor?” diye sormayın.
Şunu da sorun:
“Bu karakterin gözünden görünce aynı olay neden farklı görünüyor?”
Anna Karenina’da Farklı Hayatların Aynı Roman İçinde Buluşması
Tolstoy’un Anna Karenina romanı, farklı karakterlerin yaşamlarını aynı büyük anlatı içinde bir araya getirirken okurun dikkatini de sürekli yeniden düzenler.
Anna’nın yaşadığı duygusal ve toplumsal çatışmalarla Levin’in dünyası aynı değildir.
Fakat roman birinden diğerine geçtiğinde okur yalnızca başka bir hikâyeye geçmez.
İnsan ilişkileri, evlilik, toplum, inanç ve mutluluk gibi kavramlara başka bir bakış açısından yaklaşır.
Bu değişim, romanın anlam alanını genişletir.
Okur tek bir karakterin doğrularına mahkûm edilmez.
Bakış değiştikçe hüküm de zorlaşır.
Odaklanma Değiştiğinde Duygumuz da Değişir
Aynı olay farklı bir karakterin gözünden anlatıldığında yalnızca bilgi değişmez.
Okurun duygusu da değişebilir.
Bir karakteri bencil bulurken onun geçmişini öğrendiğimizde davranışına daha anlayışlı yaklaşabiliriz.
Önce masum gördüğümüz bir kişinin düşüncelerini öğrendiğimizde aynı davranış bize başka görünebilir.
Bu yüzden odaklanma, karakterleri “iyi” veya “kötü” göstermek için de kullanılabilir.
Yazarın kime yaklaştırdığı, kimi uzakta bıraktığı ve kimin zihnine girmemize izin verdiği; okurun duygusal konumunu etkiler.
Burada önemli bir soru ortaya çıkar:
“Ben bu karakteri gerçekten tanıyor muyum, yoksa yalnızca onun görüldüğü yerden mi bakıyorum?”
Odaklanmanın Değiştiğini Nasıl Fark Ederiz?
Her bakış değişimi açıkça ilan edilmez.
Bazen yazar “Şimdi Mehmet’in gözünden bakıyoruz” demez.
Değişim küçük işaretlerle gerçekleşir.
Örneğin:
- Bir karakterin düşüncelerini doğrudan öğrenmeye başlarız.
- Daha önce bilmediğimiz anıları görürüz.
- Bir olayın onun için ne anlama geldiğini öğreniriz.
- Başka karakterlerin bilmediği ayrıntılar ortaya çıkar.
- Dilin tonu o karakterin algısına yaklaşır.
Bu işaretler, anlatının kamerasının başka bir noktaya taşındığını gösterebilir.
“Kamera” Benzetmesi Neden İşe Yarar?
Odaklanmayı anlamanın pratik yollarından biri metni bir kamera gibi düşünmektir.
Kamera bazen geniş açıdadır.
Bir sokağı, kalabalığı ve bütün karakterleri aynı anda görürüz.
Bazen tek bir karakterin yüzüne yaklaşır.
Bazen onun omzunun üzerinden bakarız.
Bazen de karakterin zihnine girer ve onun hatırladığı bir görüntüyü görürüz.
Yazarın anlatım biçimi de buna benzer şekilde değişebilir.
Bu nedenle bir sahneyi okurken kendinize şunu sorun:
“Şu anda anlatı kamerası nerede?”
Bu soru özellikle betimleme yoğun romanlarda çok işe yarar.
Bir Sahneyi Başka Bir Karakterin Gözünden Yeniden Yazmayı Deneyin
Odaklanmayı anlamanın en iyi yollarından biri küçük bir okuma deneyidir.
Romanda kısa bir sahne seçin.
Sonra o sahneyi başka bir karakterin gözünden iki üç cümleyle yeniden anlatın.
Ne değişti?
Hangi ayrıntılar önem kazandı?
Hangileri kayboldu?
Hangi duygu öne çıktı?
Bu deney, yazarın neden belirli bir karakteri o sahneye odak noktası yaptığını anlamanıza yardımcı olur.
En İlginç Ayrıntı: Metin Bazen Bakışı Bilerek Kısıtlar
İyi anlatı her şeyi göstermek zorunda değildir.
Hatta bazen göstermemek daha etkilidir.
Bir karakterin arkasında gerçekleşen olayı görmeyiz.
Bir konuşmanın tamamını duymazız.
Bir mektubun içeriği açıklanmaz.
Bir karakterin geçmişine yalnızca küçük parçalar hâlinde ulaşırız.
Bu sınırlama okurun zihninde boşluk oluşturur.
Okur da bu boşluğu tahminleriyle doldurmaya başlar.
Burada odaklanma ile daha önce incelediğimiz sessizlik ve söylenmeyen arasındaki bağ ortaya çıkar.
Yazarın göstermediği şey de anlatının bir parçasıdır.
Odaklanmayı Okumak İçin 7 Soru
- Bu sahnede kimin gördüklerini biliyorum?
- Kimin düşüncelerine ulaşabiliyorum?
- Kim benden bilgi saklıyor?
- Okur olarak karakterden daha fazla mı, daha az mı biliyorum?
- Aynı olay başka bir karakterin gözünden nasıl değişirdi?
- Yazar neden özellikle bu karakteri odak noktası yaptı?
- Bakış değiştiğinde benim karakter hakkındaki yargım değişiyor mu?
Bu soruların hepsini her romanda cevaplamak gerekmez.
Fakat özellikle karmaşık anlatılarda birkaçını kullanmak, metnin yapısını görünür hâle getirebilir.
Sonuç: Okur da Romanın İçinde Bir Yere Yerleştirilir
Bir edebî metni okurken kendimizi çoğu zaman tarafsız bir gözlemci sanırız.
Oysa yazar bizi belirli bir noktaya yerleştirir.
Bize bazı yüzleri gösterir.
Bazı düşünceleri duyurur.
Bazı bilgileri geciktirir.
Bazı karakterlere yaklaştırır, bazılarını uzakta tutar.
Dolayısıyla roman yalnızca karakterleri ve olayları düzenlemez.
Okurun bakışını da düzenler.
Bir sonraki romanınızda bu yüzden yalnızca “Ne oldu?” diye okumayın.
Bir an durun ve şunu sorun:
“Ben bunu kimin gözünden görüyorum?”
Ardından bir soru daha ekleyin:
“Başka birinin gözünden görseydim, aynı şeyi yine böyle yorumlar mıydım?”
Bu iki soru, romanın görünmeyen kameralarını fark etmenizi sağlayabilir.
Ve bir süre sonra şunu keşfedersiniz: Edebî metin yalnızca size bir dünya göstermiyordur.
O dünyaya nereden bakacağınızı da seçiyordur.
