Deniz Ertekin

Beklenti, Belirsizlik ve Çatışmanın Anlatıdaki Rolü

Bir kadın, gece yarısı telefonuna gelen mesajı okur: “Kapıyı açma. Ben gelinceye kadar bekle.” Mesajı gönderen kişi, yıllardır görüşmediği kardeşidir. Tam o sırada kapı çalar.

Bu sahnede gerilim yaratan şey yalnızca gece vakti kapının çalması değildir. Kadının önünde bir karar vardır: Kapıyı açacak mı, bekleyecek mi, yoksa mesajı gönderen kişiyi mi arayacaktır? Okur da onunla birlikte bazı soruların yanıtını arar. Kapıdaki kimdir? Kardeşi neden böyle bir mesaj göndermiştir? Kadın yanlış bir karar verirse ne kaybedebilir?

Gerilim, bu soruların art arda sıralanmasıyla kendiliğinden oluşmaz. Soruların karakterin içinde bulunduğu durumla bağlantılı olması, verilecek kararın sonuç taşıması ve okurun olayın nasıl gelişeceğini önemsemesi gerekir. Kapının çalması bir olaydır; kapıyı açmanın veya açmamanın sonuçları bulunduğunda ise olay bir gerilim düzeninin parçasına dönüşür.

Öyküde gerilim, okurun anlatının devamını merak etmesini sağlayan bir beklenti ve belirsizlik ilişkisidir. Bu ilişki bazen fiziksel bir tehlikeden, bazen iki insan arasındaki çatışmadan, bazen de karakterin kendi gerçeğiyle yüzleşmek zorunda kalmasından doğar. Etkili gerilim için mutlaka cinayet, tehdit veya büyük bir sır gerekmez. Bir karakterin söylemekten kaçındığı cümle, geri dönüp dönmemeye karar veremediği bir ev veya yanlış anlaşılmasından korktuğu bir konuşma da güçlü bir gerilim taşıyabilir.

Merak, Gerilim ve Şaşırtma Arasındaki Fark

Bu üç kavram sık sık birbirinin yerine kullanılır. Oysa öyküde farklı işlevleri vardır.

Merak, okurun bilmediği bir şeyin yanıtını öğrenmek istemesidir. Bir karakterin neden yıllar önce kasabadan ayrıldığını henüz bilmiyorsak geçmişe ilişkin merak duyarız. Anlatıcı bu bilgiyi geciktirerek okurun sorusunu canlı tutabilir.

Gerilim, bir gelişmenin sonucunu beklerken oluşur. Karakter bir kararın eşiğindedir, bir tehlikeyle karşı karşıyadır veya geri dönüşü zor bir adım atmak üzeredir. Okur yalnızca ne olduğunu değil, ne olacağını ve bunun karakter için ne anlama geleceğini düşünür.

Şaşırtma ise okurun beklentisinin beklenmedik bir bilgi, olay veya yorumla değişmesidir. Bir karakterin güvenilir sandığımız bir kişi olmadığının ortaya çıkması buna örnek olabilir. Ancak şaşırtıcı bir gelişme, öncesinde anlamlı bir beklenti kurulmamışsa anlatıyı güçlendirmeyebilir.

Bu ayrımı bir örnekle düşünelim. Bir adamın çalışma masasındaki çekmecede sakladığı mektubun içeriğini merak edebiliriz. Adam mektubu açmaya karar verdiğinde gerilim oluşabilir; çünkü mektubun yıllardır sürdürdüğü bir ilişkiyi sona erdirebileceğini biliyoruz. Mektupta beklenmedik bir bilgi çıkması ise şaşırtıcı olabilir. Aynı öykü bu üç unsuru birlikte kullanabilir, fakat her birinin işlevi farklıdır.

Yazarın önce hangi etkiyi amaçladığını düşünmesi, anlatının düzenini belirlemesine yardımcı olur. Okurdan bir sırrın yanıtını mı beklemesini istiyoruz, bir kararın sonucundan mı kaygılanmasını, yoksa daha önce gördüğü olayları başka türlü yorumlamasını mı?

Gerilimin Temelinde Bir İstek ve Bir Engel Bulunur

Gerilim çoğu zaman karakterin istediği şeyle ona ulaşmasını zorlaştıran koşullar arasındaki mesafeden doğar. Karakterin bir amacı yoksa, karşısına çıkan engeller de anlatı içinde yeterince anlam kazanmayabilir.

Bir öğretmenin, emekliliğinden önce yıllardır sakladığı bir hatayı açıklamak istediğini düşünelim. Açıklama yaparsa geçmişte haksızlığa uğrayan bir meslektaşının itibarını iade edebilir. Fakat aynı açıklama kendi mesleki geçmişini ve yakın ilişkilerini de sarsacaktır. Öğretmen hem doğru olanı yapmak ister hem de bunun bedelinden çekinir.

Bu durumda gerilim, dışarıdan gelen bir tehdide bağlı değildir. Karakterin iki farklı isteği çatışmaktadır: Gerçeği açıklamak ve kendisini korumak. Okur, karakterin ne yapacağını merak ederken kararın her iki tarafında da kayıp ihtimali bulunduğunu görür.

Bir engelin etkili olabilmesi için karakterin önüne rastgele çıkarılmış bir duvar gibi durmaması gerekir. Engel, karakterin amacını zorlaştırmalı ve bir seçim yapmasını gerektirmelidir. Kapının kilitli olması fiziksel bir engeldir; fakat karakterin anahtarı kullanıp kullanamayacağı, içeri girdiğinde neyle karşılaşacağı veya kapıyı açmasının kime zarar vereceği anlatısal gerilimi belirler.

Bu nedenle öyküyü planlarken şu sorular işe yarar:

• Karakter ne istiyor?
• Bu isteğe ulaşmasını ne engelliyor?
• Engel ortadan kalkmazsa ne kaybedecek?
• Sorunu çözmek için hangi seçenekleri var?
• Her seçeneğin bir bedeli bulunuyor mu?

Bu soruların yanıtları, olayları yalnızca art arda dizmek yerine birbirine bağlı hâle getirir.

Sonuçların Önemi: Karakter Ne Kaybedebilir?

Bir karakterin karşısına engel çıkması, tek başına güçlü gerilim yaratmaz. Okurun o engelin neden önemli olduğunu anlaması gerekir. Karakterin kaybedebileceği şey ne kadar anlamlıysa, kararın ağırlığı da o ölçüde artabilir.

Kaybedilecek şey mutlaka hayat, para veya özgürlük olmak zorunda değildir. Bir karakter güvenini, ailesiyle ilişkisini, yıllardır koruduğu kimliğini veya kendisi hakkındaki inancını kaybedebilir. Bir öğretmen öğrencisinin geleceğini korumak için kendi hatasını üstlenebilir; bir kardeş ailedeki eski bir sırrı açıklarsa yıllardır sürdürdüğü barışın bozulacağını düşünebilir.

Burada önemli olan, sonuçların karakterin değerleriyle bağlantılı olmasıdır. Karakterin hiç önemsemediği bir şeyi kaybetme ihtimali okurda güçlü bir kaygı yaratmayabilir. Buna karşılık küçük görünen bir olay, karakter için büyük bir anlam taşıyabilir.

Örneğin yıllardır ailesiyle konuşmayan bir adamın telefonuna gelen kısa bir mesaj, dışarıdan bakıldığında sıradan görünebilir. Fakat mesaj, ölmek üzere olan annesinin son isteğini içeriyorsa ve adam yıllardır annesini ziyaret etmemişse, cevap verip vermemek ciddi bir iç çatışmaya dönüşebilir. Gerilimin gücü mesajın uzunluğundan değil, karakterin geçmişi ve olası pişmanlığıyla kurduğu ilişkiden gelir.

Sonuçları sürekli büyütmek de doğru bir yöntem değildir. Her sahnede karakterin hayatı tehlikeye girerse okur bir süre sonra bu tehlikeleri sıradan karşılamaya başlayabilir. Bazen gerilimi artırmak için tehlikenin büyümesi değil, karakterin seçeneklerinin daralması yeterlidir.

Belirsizlik Nasıl Yönetilir?

Gerilim, okurun her şeyi bilmemesinden yararlanabilir. Ancak bütün bilgileri saklamak, anlatıyı otomatik olarak merak uyandırıcı hâle getirmez. Okurun bir durumun önemini kavrayabilmesi için yeterli bilgiye ihtiyacı vardır.

Kapının önündeki kadın örneğine dönelim. Okur, kapının neden çalındığını bilmiyor olabilir; bu belirsizlik merak yaratır. Fakat kadın da neden korktuğunu bilmiyorsa ve anlatı onun geçmişine, düşüncelerine veya davranışlarına ilişkin hiçbir ipucu vermiyorsa sahne rastgele bir gizeme dönüşebilir. Okurun soru sorması için bir dayanağı olmalıdır.

Bu nedenle belirsizlikle bilgi arasında bir denge kurmak gerekir. Yazar bazı bilgileri açıklayabilir, bazılarını geciktirebilir ve bazılarını okurun yorumuna bırakabilir. Örneğin kadın, kapının arkasındaki kişinin kim olduğunu bilmiyor olabilir; ancak kardeşinin neden kapıyı açmamasını söylediğine ilişkin bir ipucu taşıyabilir. Böylece okur hem bir şeyleri anlar hem de henüz çözemediği bir sorunla karşı karşıya kalır.

Bilginin ne zaman verildiği de önemlidir. Aynı olayın önce sonucunu gösterip sonra nedenlerini açıklamak başka, nedenleri adım adım açığa çıkarıp sonuca ulaşmak başkadır. İlk düzen okuru “Bu noktaya nasıl gelindi?” sorusuna yöneltebilir. İkinci düzen ise “Bundan sonra ne olacak?” beklentisini güçlendirebilir.

Bununla birlikte anlatıcı her şeyi saklamak zorunda değildir. Okurun karakterden daha fazla bilgi sahibi olması da gerilim yaratabilir. Okur, bir karakterin yanlış kişiye güvendiğini fark ettiği hâlde karakter bunu henüz bilmiyorsa, yaklaşan tehlikeyi beklemeye başlar. Böyle bir durumda gerilim, bilgi eksikliğinden değil, karakterle okur arasındaki bilgi farkından doğar.

Gerilim Nasıl Giderek Artırılır?

Gerilimi yükseltmek, olayları sürekli daha gürültülü veya tehlikeli hâle getirmek değildir. Asıl mesele, karakterin içinde bulunduğu durumun giderek daha zor çözülür hâle gelmesidir.

Bir karakter, kardeşine geçmişte yaptığı bir haksızlığı anlatmaya karar vermiş olsun. İlk aşamada konuşmayı erteleyebilir. Sonra kardeşinin başka bir şehirdeki iş teklifini kabul ettiğini öğrenir. Ardından kardeşi, geçmişteki olayla ilgili yanlış bir bilgiyi başkasına aktardığını söyler. Karakter her yeni gelişmeyle birlikte konuşmanın sonuçlarını yeniden değerlendirmek zorunda kalır.

Burada gerilim, olayların yalnızca çoğalmasından kaynaklanmaz. Ertelemenin bedeli artar; konuşmak giderek daha zor, susmak ise giderek daha riskli hâle gelir. Her yeni gelişme, önceki durumun anlamını değiştirir ve karakteri karar vermeye yaklaştırır.

Gerilimi yükseltmek için şu yöntemlerden yararlanılabilir:

Zaman baskısı oluşturmak: Karakterin karar vermesi gereken bir süre vardır. Ancak son tarih, yalnızca acele hissi yaratmak için eklenmemeli; olayın mantığıyla bağlantılı olmalıdır.

Seçenekleri daraltmak: Karakter başlangıçta birkaç çözüm yolu görebilir, fakat her denemede seçeneklerinden biri ortadan kalkabilir. Böylece kararın ağırlığı artar.

Bedeli yükseltmek: Karakterin ilk başta göze aldığı risk, yeni bilgiler ortaya çıktıkça daha büyük sonuçlar doğurabilir.

İlişkileri değiştirmek: Karakterin güvendiği birinin tutumu değişebilir veya daha önce önemsiz görünen bir ilişki, çözüm için belirleyici hâle gelebilir.

Bilgiyi yeniden yorumlatmak: Okurun bildiği bir ayrıntı yeni bir gelişmeyle farklı anlam kazanabilir. Bu yöntem, şaşırtmayı gerilimle birleştirebilir.

Bu tekniklerin hepsini aynı öyküde kullanmak gerekmez. Gerilimin artması için her sahnenin bir öncekinden daha büyük olması değil, olayların karakterin seçenekleri ve beklentileri üzerinde etkili olması gerekir.

Diyalog ve Sessizlikle Gerilim Kurmak

Gerilim yalnızca kovalamaca, tehdit veya tehlikeli olaylarla kurulmaz. İki karakterin aynı şeyi istememesi, birinin bildiği bilgiyi diğerinden saklaması veya konuşmanın belirli bir noktada kesilmesi de gerilim yaratabilir.

Bir baba ile kızının yıllar sonra karşılaştığını düşünelim:

“Annenin eşyalarını ne yaptın?” diye sordu kız.

Baba çay bardağını tabağa bıraktı.

“Duruyorlar.”

“Nerede?”

“Üst katta.”

Kız başını kaldırdı. “Hepsi mi?”

Baba cevap vermedi.

Bu kısa konuşmada açık bir tartışma yoktur. Buna rağmen soruların giderek daralması, babanın yanıtlarının kısalığı ve son sorunun karşılıksız kalması, konuşmanın arkasında saklanan bir mesele bulunduğunu düşündürür. Okur, kızın neyi öğrenmek istediğini ve babanın neden cevap vermekten kaçındığını merak eder.

Diyalogda gerilim yaratmak için karakterlerin her zaman doğrudan konuşmaması önemlidir. İnsanlar kimi zaman asıl söylemek istediklerini başka cümlelerin arkasına saklar, konuyu değiştirir veya karşısındakinin ne bildiğini anlamaya çalışır. Öyküde bu dolaylılık, karakterlerin ilişkisini ve güç dengesini görünür kılabilir.

Sessizlik de tek başına anlamlı değildir. Bir karakterin susması korkudan, öfkeden, utançtan, düşünme ihtiyacından veya karşısındakini cezalandırma isteğinden kaynaklanabilir. Okurun bu sessizliği yorumlayabilmesi için bağlamın yeterince kurulması gerekir. Aksi hâlde her konuşmanın sonunda sessizlik bırakmak, etkili bir teknik olmaktan çıkıp tekrarlanan bir alışkanlığa dönüşür.

Atmosfer Gerilimi Destekler, Onun Yerini Tutmaz

Karanlık bir sokak, rüzgârda çarpan bir pencere veya boş bir koridor, gerilimli bir sahneye uygun bir atmosfer oluşturabilir. Ancak bu ayrıntılar kendi başlarına öyküsel gerilim yaratmaya yetmez. Okurun karakterin durumunu ve olası sonuçları önemsemesi gerekir.

Aynı boş koridoru ele alalım. Koridor yalnızca karanlık ve sessiz olduğu için ürkütücü olabilir. Fakat karakter, orada kendisini bekleyen birinin bulunduğunu biliyorsa veya koridorun sonunda yıllardır girmediği bir odaya ulaşması gerekiyorsa mekânın anlamı değişir. Atmosfer, karakterin amacı ve beklentisiyle birleştiğinde anlatının gerilim düzenine katılır.

Bu nedenle betimlemeleri olaydan bağımsız biçimde çoğaltmak yerine karakterin algısıyla ilişkilendirmek daha etkilidir. Bir karakter korkuyorsa dışarıdaki sesleri daha dikkatli dinleyebilir; öfkeliyse odadaki dağınıklık gözüne batabilir; suçluluk duyuyorsa sıradan bir nesne bile geçmişteki bir olayı hatırlatabilir. Mekânın nasıl algılandığı, karakterin içinde bulunduğu duruma göre değişir.

Atmosferin her zaman karanlık veya kasvetli olması da gerekmez. Aydınlık bir mutfakta, herkesin birbirine nazik davrandığı bir aile yemeğinde de gerilim kurulabilir. Karakterlerden biri, masadaki herkesin bildiği fakat kimsenin konuşmadığı bir sırrı açıklamak üzereyse, gündelik ortam ile yaklaşan yüzleşme arasındaki karşıtlık sahneyi daha etkili kılabilir.

Gerilim Her Öyküde Aynı Biçimde Kurulmaz

Gerilim denildiğinde çoğu zaman polisiye, korku veya macera türleri akla gelir. Oysa gerilim, yalnızca bu türlerin kullandığı bir teknik değildir. Türün beklentilerine göre biçim değiştirse de karakterin amacı, belirsizlik ve sonuç ilişkisi pek çok anlatıda önem taşır.

Polisiye öyküde temel soru, suçun kim tarafından ve nasıl işlendiği olabilir. Okur ipuçlarını bir araya getirerek gerçeğe ulaşmaya çalışır. Korku öyküsünde tehlikenin niteliği veya karakterin ondan kaçıp kaçamayacağı öne çıkabilir. Psikolojik öyküde ise karakterin kendi davranışlarını ne ölçüde anladığı, hangi gerçeği kabul etmekten kaçındığı veya bir ilişkiyi sürdürüp sürdüremeyeceği gerilimin merkezinde bulunabilir.

Daha sakin bir anlatıda bile karakterin vermek zorunda kaldığı karar, okurun ilgisini canlı tutabilir. Örneğin yaşlı babasını bakım evine yerleştirmeyi düşünen bir karakter, hem babasının güvenliğini hem de kendi yetersizlik duygusunu tartmak zorunda kalabilir. Burada dışarıdan büyük bir olay yaşanmayabilir; fakat karakterin değerleri ve ilişkileri arasında bir çatışma vardır.

Dolayısıyla gerilim, yalnızca olayların ne kadar hızlı geliştiğiyle ölçülmez. Sessiz bir öyküde kararın ahlaki ağırlığı, bir polisiye öyküde ise ipuçlarının düzenlenişi öne çıkabilir. Yazarın görevi, her öyküyü aynı kalıba sokmak değil, anlatının merkezindeki çatışmaya uygun bir gerilim biçimi bulmaktır.

Gerilim Nasıl Sonuçlandırılır?

Gerilimin çözümü, bütün soruların mutlaka cevaplanması veya her olayın kesin bir sonuca bağlanması demek değildir. Önemli olan, okurun beklediği gelişmeyle anlatının ulaştığı sonuç arasında anlamlı bir ilişki kurulmasıdır.

Kapının önündeki kadına yeniden dönelim. Kadın kapıyı açabilir ve karşısında kardeşini bulabilir. Fakat kardeşi beklediği gibi davranmayabilir; belki içeri girmek yerine kendisine bir zarf uzatır. Böyle bir sonuç, başlangıçta kurulan beklentiyi karşılar ama aynı zamanda yeni bir anlam alanı açar.

Kadın kapıyı hiç açmayabilir de. Bu durumda öykünün sonucu, kapının arkasındaki kişinin kim olduğundan çok, kadının neden açmamayı seçtiğiyle ilgili olabilir. Eğer anlatı boyunca onun geçmişi, korkuları ve kardeşiyle ilişkisi yeterince kurulmuşsa, kapının kapalı kalması da anlamlı bir sona dönüşebilir.

Açık uçlu sonlarda bütün belirsizliklerin çözülmesi gerekmez. Ancak açık uçluluk, öykünün önemli çatışmalarını gelişigüzel biçimde yarım bırakmakla aynı şey değildir. Okur, karakterin hangi noktaya geldiğini ve kararının ne anlama geldiğini anlayabilmeli; cevabı verilmeyen sorular da anlatının temel meselesiyle ilişkili olmalıdır.

Gerilimi sonuçlandırırken şu sorular yardımcı olabilir:

• Başlangıçta oluşturulan beklenti bir karşılık buluyor mu?
• Karakterin aldığı karar, önceki davranışlarıyla ve içinde bulunduğu çatışmayla uyumlu mu?
• Sonuç, öykünün anlamını derinleştiriyor mu, yoksa yalnızca okuru şaşırtmaya mı çalışıyor?
• Açık bırakılan sorular bilinçli bir tercih mi, yoksa anlatının eksik kalan bölümleri mi?

Uygulama: Tek Bir Sahneyi Gerilimli Hâle Getirmek

Bir karakterin, yıllardır konuşmadığı arkadaşından gelen mektubu açmak üzere olduğunu düşünün. İlk olarak sahneyi en sade biçimde yazın: Karakter mektubu alır, açar ve okur. Bu sürümde gerilim yaratmaya çalışmayın; yalnızca olayın nasıl gerçekleştiğini belirleyin.

İkinci sürümde karakterin neden mektubu açmakta tereddüt ettiğini netleştirin. Mektubun geçmişte yaşanan bir haksızlıkla ilgili olduğunu biliyor olabilir. Üçüncü sürümde bir zaman baskısı ekleyin: Karakterin mektubu aynı gün içinde okumasını gerektiren bir durum olsun. Dördüncü sürümde ise mektubu açmanın ve açmamanın farklı bedelleri bulunmasını sağlayın.

Son olarak, bütün ayrıntıları gözden geçirin. Mektubun rengi, odanın ışığı veya karakterin el hareketleri ancak sahnenin anlamına katkı sağlıyorsa kalsın. Sırf gerilim yaratmak amacıyla eklenen her ayrıntıyı korumak zorunda değilsiniz.

Bu çalışmanın sonunda şu sorulara cevap verin:

• Karakterin amacı açık mı?
• Okur, kararın neden önemli olduğunu anlıyor mu?
• Belirsizlik, merak uyandıracak kadar güçlü ama sahneyi anlaşılmaz kılmayacak kadar sınırlı mı?
• Her yeni gelişme önceki durumu değiştiriyor mu?
• Gerilim, yalnızca atmosferden mi kaynaklanıyor, yoksa karakterin seçimi ve olası sonuçlarıyla da destekleniyor mu?

Sonuç: Gerilim, Okurun Beklentisini Anlamlı Kılmaktır

Öyküde gerilim kurmak için sürekli tehlike yaratmak, bilgiyi son ana kadar saklamak veya her bölümün sonuna şaşırtıcı bir gelişme yerleştirmek gerekmez. Gerilim, karakterin amacı ile önündeki engel arasındaki ilişkiden; kararların taşıdığı bedelden; okurun bildikleri, bilmedikleri ve bekledikleri arasındaki dengeden doğar.

Yazar, okurun neyi merak edeceğini, hangi sonuçtan kaygı duyacağını ve hangi bilgiyi yeniden değerlendireceğini düşünerek anlatının ritmini kurabilir. Bazen bir son tarih, bazen kısa bir diyalog, bazen de karakterin söyleyemediği tek bir cümle yeterlidir. Önemli olan, bu unsurların öykünün merkezindeki çatışmaya bağlanmasıdır.

Bir sahneyi yeniden yazarken kendinize şu soruyu sorun: Karakterin önündeki sorun çözülmezse ne değişecek ve bu değişiklik neden önemli? Bu soruya güçlü bir yanıt verebildiğinizde gerilim, dışarıdan eklenmiş bir süs olmaktan çıkar; öykünün kendi hareketinden doğar.