Kafiye, şiirde dize sonlarında görülen ses benzerliğidir. Fakat kafiye ile redifi birbirine karıştırmak, şiir incelemelerinde en sık yapılan hatalardan biridir. Kafiyeyi doğru bulmanın yolu, dize sonlarını rastgele benzerliklere göre değil; görev ve anlam bakımından ayırarak incelemektir.
Kafiye nedir?
Kafiye ya da uyak, farklı anlam ve görevdeki seslerin dize sonlarında oluşturduğu benzerliktir. Türk edebiyatı öğretim materyallerinde de kafiye ile redif ayrı unsurlar olarak ele alınır. Önce redif ayrılır, geriye kalan ortak sesler kafiye olarak değerlendirilir.
Kafiye nasıl bulunur?
İki dizeyi yan yana yazın ve son kelimelerden başlayın. Aynı görevde ve aynı anlamda tekrarlanan ek veya kelime varsa önce onu redif olarak ayırın. Geriye kalan ortak seslere bakın.
Örneğin “gözlerimde / sözlerimde” kelimelerinde “-lerimde” bölümü aynı görev ve anlamla kullanılıyorsa rediftir. Bunun öncesinde kalan ortak sesler kafiye açısından değerlendirilir.
Yarım kafiye nedir?
Tek ses benzerliğine dayanan kafiyeye yarım kafiye denir. Özellikle halk şiiri geleneğinde sık görülür. Ancak bir ses benzerliği gördüğünüzde hemen yarım kafiye demek yerine önce redif ihtimalini kontrol etmek gerekir.
Tam kafiye nedir?
İki sesin benzerliğine dayanan uyaktır. Kafiye incelemesinde seslerin aynı olması gerekir; anlam veya görev bakımından aynı kelimenin tekrarını kafiye olarak saymak doğru değildir.
Zengin kafiye nedir?
Üç veya daha fazla ses benzerliği zengin kafiye olarak değerlendirilir. Türk şiiri öğretiminde bu sınıflandırma, kafiye ile redif ayrımından sonra yapılır.
Kafiye düzeni nasıl bulunur?
Dize sonlarını belirledikten sonra benzer seslerle biten dizelere aynı harfi verilir. Örneğin birinci ve üçüncü dizeler birbirleriyle, ikinci ve dördüncü dizeler de kendi aralarında kafiyeliyse “abab” düzeni ortaya çıkar.
Kafiye ile redif arasındaki temel fark
Redifte aynı görev ve anlam vardır; kafiyede ise ses benzerliği bulunur fakat görev ve anlam aynı değildir. Bu nedenle kafiye ararken önce redifi ayırmak gerekir.
En sık yapılan hatalar
Aynı kelimeyi kafiye saymak, eklerin görevini incelememek, yalnızca yazılışa bakmak ve kafiye şemasını şiirin tamamına bakmadan belirlemek hatalı sonuçlara götürür.
Kısa uygulama yöntemi
1. Dize sonlarını belirleyin.
2. Aynı görevdeki ekleri ve aynı anlamdaki kelimeleri ayırın.
3. Geriye kalan ortak sesleri inceleyin.
4. Ses sayısına göre kafiye türünü belirleyin.
5. Dize sonlarını harflerle göstererek uyak şemasını çıkarın.
Sonuç
Kafiye bulmak ezberden çok düzenli bir inceleme işidir. Önce redifi ayırıp sonra ses benzerliğine bakarsanız hem kafiye türünü hem de uyak düzenini çok daha kolay belirleyebilirsiniz.
Not: Şiir ve nazım bilgileri hazırlanırken Millî Eğitim Bakanlığı Ortaöğretim Genel Müdürlüğünün Türk Dili ve Edebiyatı materyallerindeki temel tanımlardan yararlanılmıştır.
