Bir metinde “edebî sanat var” demek, incelemeyi bitirmek değil başlatmaktır. Asıl soru, kullanılan sanatın metne ne kattığıdır. Benzetme, kişileştirme, mecaz, tezat veya istiare yalnızca süslü anlatım için kullanılmaz; düşünceyi yoğunlaştırır, görüntüyü belirginleştirir ve duyguyu güçlendirebilir.
Edebî sanat nedir?
Edebî sanatlar, anlatımı daha etkili, yoğun veya çarpıcı hâle getirmek için kullanılan anlatım yollarıdır. Türk edebiyatında söz sanatları farklı dönemlerde farklı adlandırmalarla ve çeşitli sınıflandırmalarla ele alınmıştır.
Benzetme
Bir varlığı veya kavramı başka bir varlığın özelliğiyle karşılaştırarak anlatmaktır. “Yüzü ay gibi” ifadesinde yüz ile ay arasında belirli bir özellik üzerinden ilişki kurulması buna örnektir.
Kişileştirme
İnsan dışındaki bir varlığa insan özelliği verme sanatıdır. Rüzgârın “küstüğü”, gecenin “beklediği” söyleniyorsa burada insan davranışının başka bir varlığa aktarıldığı görülür.
Konuşturma
İnsan dışındaki bir varlığın söz söylemesi biçiminde kurulmuş anlatımdır. Masallarda ve şiirlerde sık görülür. Konuşturmanın bulunduğu yerde çoğu zaman kişileştirme de vardır.
Mecaz
Bir sözcüğün temel anlamından uzaklaşarak başka bir anlam alanında kullanılmasıdır. Ancak her mecazı tek bir kalıba sokmak doğru değildir; bağlam önemlidir.
İstiare
Benzetmenin unsurlarından birinin açıkça söylenmediği anlatımlardır. Bu nedenle istiareyi anlamak için metindeki örtük karşılaştırmayı fark etmek gerekir.
Tezat
Birbirine karşıt kavramların aynı anlatım içinde bilinçli biçimde bir araya getirilmesidir. Gece-gündüz, varlık-yokluk, gülmek-ağlamak gibi karşıtlıklar metnin düşünsel gerilimini artırabilir.
Kinaye
Söylenen sözün hem gerçek hem mecaz anlamını düşündürürken asıl anlatılmak istenenin mecaz anlam olmasıdır. Bu sanat, cümlenin bağlamına dikkat edilmeden kolayca yanlış yorumlanabilir.
Abartma
Bir durumu gerçek ölçüsünün çok üzerinde veya altında göstererek etkiyi artırmaktır. Şiirde duygunun yoğunluğunu aktarmak için sık kullanılabilir.
Sanatı bulduktan sonra ne yapmalı?
En önemli aşama burasıdır. “Bu dizede kişileştirme vardır” demek yeterli değildir. Kişileştirmenin hangi sözcükle kurulduğunu ve metnin anlamını nasıl değiştirdiğini açıklamak gerekir.
Her benzetme edebî sanat mıdır?
Her benzerlik ifadesi aynı şekilde değerlendirilmez. Bir sanatın adını koymadan önce kullanılan sözcüklerin görevine ve cümlenin anlamına bakmak gerekir.
Söz sanatları nasıl çalışılmalı?
Ezber listesi yapmak yerine kısa metinler üzerinden çalışmak daha verimlidir. Önce sanatın adını kapatıp ne olduğunu kendiniz bulmaya çalışın. Sonra açıklamanızın metinle örtüşüp örtüşmediğini kontrol edin.
Sonuç
Edebî sanatların amacı metni süslemekten ibaret değildir. İyi bir yazar, anlatmak istediğini daha yoğun, daha canlı veya daha çarpıcı hâle getirmek için bu imkânlardan yararlanır. Okurun görevi de yalnızca sanatın adını bulmak değil, onun metindeki işlevini göstermektir.
Not: Şiir ve nazım bilgileri hazırlanırken Millî Eğitim Bakanlığı Ortaöğretim Genel Müdürlüğünün Türk Dili ve Edebiyatı materyallerindeki temel tanımlardan yararlanılmıştır.
