Gustave Flaubert’in Madame Bovary romanı, Emma Bovary’nin hayatıyla hayalleri arasındaki giderek büyüyen mesafeyi izler. Romanı yalnızca romantik hayalleri gerçek hayatına sığmayan bir kadın hikâyesi olarak okumak, Flaubert’in kurduğu eleştirel dünyayı daraltır.
Emma’nın trajedisi yalnızca yanlış insanlara âşık olması değildir. Daha derinde, nasıl bir hayat yaşaması gerektiğine dair güçlü bir beklenti vardır. Emma sıradanlıktan hoşlanmaz; hayatının romanlarda gördüğü gibi yoğun, gösterişli, tutkulu ve anlamlı olmasını ister.
Flaubert’in asıl başarısı ise Emma’nın arzularını basitçe küçümsememesinde yatar. Onun hayallerini besleyen kültürel dünyayı, tüketim alışkanlıklarını, romantik anlatıları ve toplumsal beklentileri de romanın içine yerleştirir.
Emma Ne Arıyor?
Emma’nın aradığı şey yalnızca aşk değildir.
O daha yoğun, daha güzel, daha seçkin ve daha anlamlı bir hayat ister. Yaşadığı evin, evliliğinin, çevresinin ve gündelik hayatının zihnindeki büyük romantik dünyanın bir parçası olmasını bekler.
Charles Bovary ile yaptığı evlilikte beklediği hayatı bulamaz. Çünkü Charles’ın dünyası Emma’nın hayal ettiği hayatın aksine sıradandır. Charles’ın sevgisi samimidir fakat Emma’nın aradığı şey yalnızca sevgi değildir.
Emma tutku ister. Heyecan ister. Sosyal yükseliş ister. Estetik bir hayat ister.
Bu nedenle evliliği ona bir süre sonra yetersiz görünmeye başlar.
Emma’nın sorunu, hayatında hiçbir şeyin olmaması değildir; yaşadığı hayatın zihnindeki hayat fikrine benzememesidir.
Hayaller Nereden Gelir?
Flaubert’in romanında arzuların kendiliğinden ortaya çıkmadığını fark etmek önemlidir.
Emma’nın dünyasında romanlar, romantik imgeler, lüks eşyalar, gösterişli mekânlar, kıyafetler ve toplumsal statü önemli bir yer tutar. Okuduğu ve hayal ettiği hayatlar, kendi hayatını değerlendirmek için kullandığı ölçülere dönüşür.
Emma artık yalnızca “mutlu olmak” istemez. Mutluluğun belirli bir biçimde görünmesini ister.
Bir aşkın nasıl olması gerektiğini, bir evin nasıl görünmesi gerektiğini, insanların nasıl davranması gerektiğini ve hayatın ne kadar heyecanlı olması gerektiğini zihnindeki hazır imgeler belirlemeye başlar.
Bu noktada Flaubert’in eleştirisi yalnızca romantizme yönelmez. Arzularımızın nasıl üretildiğine ilişkin daha geniş bir soru ortaya çıkar:
İnsan gerçekten istediği şeyi mi ister, yoksa istemesi gerektiğini öğrendiği şeyleri mi arzular?
Romantik Hayalin Gündelik Hayatla Çarpışması
Emma’nın yaşadığı temel çatışma, romantik beklentiler ile gündelik gerçeklik arasındaki farktan doğar.
Gerçek hayat tekrarlarla, sıradan konuşmalarla, küçük ihtiyaçlarla ve gündelik sorumluluklarla ilerler. Oysa Emma’nın zihnindeki hayat sürekli bir yükseliş, heyecan ve dönüşüm bekler.
Flaubert bu iki dünya arasındaki farkı özellikle ayrıntılarla görünür kılar.
Gündelik hayat ne kadar sıradan ve somut hale gelirse Emma’nın hayalleri de o kadar yapay ve ulaşılmaz görünür.
Burada romanın ironisi ortaya çıkar.
Emma büyük bir hayat ararken, gerçek hayatın küçük ayrıntılarından giderek daha fazla uzaklaşır.
Aşkın Kendisi mi, Aşk Fikri mi?
Emma’nın ilişkilerini yalnızca “yanlış aşklar” üzerinden okumak eksik kalır.
Asıl dikkat çekici olan, Emma’nın aşkın kendisinden çok aşk fikrine bağlanmasıdır.
Onun için aşk, yalnızca başka bir insanla kurulan ilişki değildir. Aşkın belli bir atmosferi, dili, heyecanı ve estetiği olmalıdır.
Bu nedenle gerçek insan ile zihindeki ideal arasında sürekli bir gerilim oluşur.
Gerçek bir insanın sıradanlıkları vardır. Oysa Emma’nın hayalindeki sevgili, romanlardan çıkmış bir karakter gibi davranmalıdır.
Bir süre sonra gerçeklik her defasında hayalin gerisinde kalır.
Emma’nın trajedisinin önemli bir bölümü, gerçek insanlarla idealize edilmiş imgeleri birbirinden ayıramamasından doğar.
Tüketim ve Mutluluk Arasındaki Yanılsama
Madame Bovary yalnızca aşk üzerine kurulmuş bir roman değildir. Tüketim de Emma’nın hayalleriyle gerçek hayatı arasındaki mesafeyi büyüten önemli unsurlardan biridir.
Emma için bazı eşyalar yalnızca eşya değildir. Daha seçkin, daha güzel ve daha yüksek bir hayatın işaretleri haline gelirler.
Yeni bir kıyafet, bir mobilya, gösterişli bir eşya ya da sahip olunan başka bir nesne, Emma’nın zihninde yeni bir hayat ihtimalini temsil edebilir.
Fakat eşya hiçbir zaman hayalin kendisini vermez.
Bir süreliğine heyecan yaratır, ardından sıradanlaşır ve yeni bir arzu doğar.
Bu döngü romanın önemli eleştirel katmanlarından biridir:
Hayatın eksikliğini tüketerek kapatmaya çalışmak, eksikliği ortadan kaldırmak yerine yeni arzular üretebilir.
Charles Bovary ve Sıradanlığın Trajedisi
Charles Bovary’nin Emma’nın hayatındaki konumu da bu açıdan önemlidir.
Charles kötü niyetli bir insan değildir. Aksine Emma’ya bağlıdır ve onu sever. Fakat onun sevgisi Emma’nın aradığı romantik yoğunluğa sahip değildir.
Bu durum Charles’ı basitçe “yetersiz erkek” olarak değerlendirmeyi zorlaştırır.
Flaubert’in ironisi tam burada güçlenir. Çünkü Charles’ın sıradanlığı ile Emma’nın beklentileri arasındaki uçurum, iki insanın aynı hayatı tamamen farklı biçimlerde yaşamasına neden olur.
Charles için evlilik bir hayatın kendisidir.
Emma için ise evlilik, hayal ettiği büyük hayatın başlangıcı olması gereken bir aşamadır.
İkisi aynı evde yaşar fakat aynı hayatı yaşamaz.
Gerçeklik Neden Sıradan Görünür?
Flaubert’in anlatımında gündelik hayatın ayrıntıları özel bir önem taşır.
Çünkü Emma’nın zihnindeki romantik imgeler büyüdükçe gerçek hayat daha küçük, daha yavan ve daha anlamsız görünmeye başlar.
Oysa burada bir terslik vardır.
Gerçek hayatın sıradan olması, onun değersiz olduğu anlamına gelmez. Fakat Emma, hayatı zihnindeki romantik ölçülerle değerlendirdiği için gündelik olanı neredeyse otomatik olarak değersizleştirir.
Flaubert böylece yalnızca Emma’nın hayatını değil, okurun kendi beklentilerini de sorgulatır.
Bir hayatı “sıradan” yapan gerçekten onun kendisi midir, yoksa bizim ondan beklediğimiz şeyler midir?
Flaubert’in İronisi: Yazar Kime Güldüğünü Söylemez
Madame Bovary‘nin en güçlü özelliklerinden biri, Flaubert’in okura sürekli açık bir ahlaki hüküm vermemesidir.
Emma’nın davranışları eleştirilebilir; fakat roman onu yalnızca suçlamakla yetinmez. Aynı zamanda onun arzularının nasıl oluştuğunu gösterir.
Romantik kültür, toplumsal statü, tüketim, evlilik beklentileri ve gündelik hayatın baskısı bir araya gelir.
Bu nedenle Flaubert’in ironisi tek bir kişiye yönelmez.
Roman, Emma’nın hayallerini de bu hayalleri üreten dünyayı da aynı anda görünür hale getirir.
Hayal ile Gerçek Arasındaki Mesafe
Emma’nın yaşadığı temel problem, hayal kurması değildir.
İnsanların daha güzel bir hayat istemesi doğal bir arzudur. Sorun, hayal ile gerçek arasındaki mesafenin kabul edilememesidir.
Emma’nın beklentileri sürekli yükseldikçe yaşadığı hayatın herhangi bir hali yeterli görünmez.
Mutluluk geldiğinde sıradanlaşır.
Aşk başladığında kusurları görünür hale gelir.
Yeni bir eşya alındığında kısa sürede değerini kaybeder.
Yeni bir hayat ihtimali ortaya çıktığında bu kez başka bir beklenti belirir.
Böylece arzu kendi kendisini üretmeye başlar.
Emma Bovary Nasıl Okunmalı?
Emma’yı yalnızca “hayalleri yüzünden mutsuz olan kadın” olarak okumak romanın önemli bir bölümünü gözden kaçırır.
Karakteri incelerken şu sorular özellikle önemlidir:
- Emma gerçekten ne istiyor? Aşkı mı, tutkuyu mu, toplumsal statüyü mü, estetik bir hayatı mı?
- Arzularının kaynağı nedir? Kendi deneyimleri mi, okuduğu romantik anlatılar mı, çevresinin beklentileri mi?
- Gerçek insanlarla zihnindeki imgeler arasında nasıl bir fark var?
- Tüketim neden mutluluk sağlamıyor? Yeni nesneler neden kısa sürede sıradanlaşıyor?
- Flaubert Emma’yı yalnızca eleştiriyor mu? Yoksa onun arzularını üreten toplumsal ve kültürel dünyayı da eleştiriye dahil mi ediyor?
Sonuç: İnsan Arzusunu Nereden Öğrenir?
Madame Bovary, Emma’nın hayalleri ile hayatı arasındaki mesafeyi anlatırken çok daha geniş bir soruya ulaşır:
Arzularımızın ne kadarı gerçekten bize aittir?
Emma daha güzel, daha tutkulu ve daha anlamlı bir hayat ister. Fakat bu hayatın nasıl olması gerektiğini büyük ölçüde önceden oluşturulmuş imgelerden öğrenmiştir.
Bu nedenle romanın trajedisi yalnızca hayallerin gerçekleşmemesi değildir.
Daha derindeki sorun, insanın gerçek hayatını sürekli başka bir hayatın görüntüsüyle karşılaştırmasıdır.
Flaubert’in romanı bugün de bu nedenle canlılığını korur. Çünkü Emma Bovary’nin sorusu yalnızca “Neden istediğim hayatı yaşayamıyorum?” değildir.
Okurun karşısına bundan daha zor bir soru bırakır:
“İstediğimi sandığım hayatı gerçekten ben mi istiyorum?”
Romanın eleştirel gücü, bu soruyu cevaplamaktan çok onu okurun zihninde bırakmasında yatar.
Kaynaklar ve Başvuru Notları
- Gustave Flaubert, Madame Bovary.
- Gustave Flaubert, Madame Bovary, Emma Bovary, Charles Bovary ve romanın toplumsal çevresini anlatan bölümler.
- Romanın farklı Türkçe çevirilerinde özel adların ve bazı kavramların yazımı değişebileceğinden, doğrudan alıntı yapılacaksa kullanılan baskının esas alınması önerilir.
