Bir romanda her şey yazılmaz. Hatta bazı romanlarda asıl önemli olan, yazarın yazdığı cümlelerden çok, özellikle yazmamayı seçtiği şeylerdir. Bir karakter bir soruya cevap vermez. Bir anlatıcı, olayın en kritik noktasını birkaç kelimeyle geçer. Yıllar bir cümlede atlanır. Bir kavga anlatılır ama kavganın asıl nedeni söylenmez. Bir ölümün ardından karakterin ne hissettiğini öğrenemeyiz.
İlk bakışta bunlar eksiklik gibi görünebilir.
Oysa iyi kurulmuş bir romanda boşluk çoğu zaman bir eksiklik değildir. Okurun metne katılması için bırakılmış alandır.
Bu nedenle roman okurken yalnızca “Ne söylendi?” diye sormak yetmez.
“Neden tam burada susuldu?”
Bu soru, metnin görünmeyen tarafına açılan kapılardan biridir.
Bir Karakter Sustığında Gerçekten Hiçbir Şey Söylemiyor mudur?
Gündelik hayatta sessizlik tek bir anlama gelmez. İnsan korktuğu için susabilir, öfkesini gizlemek için susabilir, karşısındaki kişiye cevap vermeyi reddedebilir veya söyleyecek kelime bulamadığı için susabilir.
Romanlarda da durum farklı değildir.
Fakat edebiyatın önemli bir farkı vardır: Yazar, karakterin sessizliğini okura göstermek için onu mutlaka açıklamak zorunda değildir. Karakterin sustuğunu görürüz ve neden sustuğunu kendimiz araştırırız.
Örneğin bir karaktere “Bunu sen mi yaptın?” diye sorulduğunu düşünün.
“Hayır.” demesi bir cevaptır.
“Bilmiyorum.” demesi başka bir cevaptır.
Konuyu değiştirmesi başka bir cevaptır.
Hiçbir şey söylememesi ise daha da farklıdır.
Çünkü sessizlik, soruyu ortadan kaldırmaz. Tam tersine, sorunun ağırlığını artırabilir.
Bu yüzden diyalog okurken yalnızca söylenen cümlelere değil, karakterlerin cevap vermediği cümlelere de bakmak gerekir.
Sessizlik Bir Karakter Özelliği Değil, Bir Anlatı Aracı da Olabilir
Bir karakterin susması ile yazarın susması aynı şey değildir.
Karakter susuyorsa bunu karakterin psikolojisiyle açıklamaya çalışabiliriz. Fakat yazar bir olayı anlatmamayı seçiyorsa artık başka bir düzlemdeyizdir.
Örneğin romanda bir karakterin hayatını değiştiren bir olay gerçekleşir. Yazar olayın kendisini uzun uzun anlatmak yerine yalnızca şunu söyler:
“O gece hakkında daha sonra hiç konuşmadılar.”
Burada “o gece”nin ne olduğunu öğrenmek isteyebiliriz. Fakat asıl ilginç olan, yazarın neden o geceyi açıklamadığıdır.
Çünkü açıklamamak da bir anlatım tercihidir.
Okur artık yalnızca olayın kendisini değil, olayın neden anlatılmadığını düşünmeye başlar.
Dostoyevski’nin Sessizliği: “Büyük Engizisyoncu”
Sessizliğin anlatıdaki gücünü görmek için en çarpıcı örneklerden biri Dostoyevski’nin Karamazov Kardeşler romanındaki “Büyük Engizisyoncu” bölümüdür. Bu bölüm, Ivan Karamazov’un anlattığı bir şiir/hikâye içinde geçer ve Engizisyoncu ile İsa arasında olağanüstü bir karşılaşma kurar. Project Gutenberg’deki kamu malı metinde de İsa’nın konuşmadığı, Engizisyoncu’nun ise uzun bir konuşma boyunca ona hitap ettiği açıkça görülür.
Buradaki temel anlatı hamlesi son derece basittir:
Biri konuşur. Diğeri susar.
Fakat konuşan kişi sayfalar boyunca konuşurken, sessiz kalan kişinin varlığı giderek daha ağır hale gelir.
Engizisyoncu, karşısındaki kişiye uzun uzun açıklamalar yapar. Onu suçlar, düşüncelerini açıklar, insanların özgürlük karşısındaki zayıflığından söz eder. Üstelik karşısındaki kişinin kendisine cevap vermesine de ihtiyaç duymaz. Hatta konuşmanın başında onun sessiz kalacağını zaten varsayar.
Dostoyevski burada çok ilginç bir şey yapar: cevap vermeyeni konuşandan daha güçlü bir anlatı konumuna yerleştirir.
Çünkü Engizisyoncu’nun bütün sözleri, karşısındaki sessizliğin önünde söylenir.
Okur bir süre sonra Engizisyoncu’nun ne söylediğinden çok başka bir şeyi düşünmeye başlar:
“Peki, karşısındaki neden cevap vermiyor?”
İşte sessizliğin gücü burada ortaya çıkar.
Bir Paragrafın İçindeki Sessizliği Okumak
“Büyük Engizisyoncu”nun en çarpıcı taraflarından biri, sessizliğin yalnızca kısa bir an değil, bütün sahnenin yapısını belirlemesidir.
Engizisyoncu hücreye gelir ve uzun bir konuşmaya başlar. İsa ise cevap vermez. Metin ilerledikçe konuşmanın yükü tek bir kişide toplanır. Engizisyoncu kendini açıklamaya, karşısındaki kişiyi ikna etmeye ve hatta onun adına cevap vermeye devam eder.
Dostoyevski’nin metninde Engizisyoncu’nun konuşması kabaca şöyle bir mantık üzerine kuruludur: İnsanlara özgürlük verilmiştir; fakat insanlar bu özgürlüğün ağırlığını taşıyamaz. Onlara ekmek, mucize ve otorite verilirse daha kolay yönetilebilirler. Engizisyoncu, bütün bunları insanlığın mutluluğu adına yaptığını savunur.
Karşısındaki ise susar.
Burada sessizlik “cevap yokluğu” olmaktan çıkar.
Konuşmanın tamamını sınayan bir yüzeye dönüşür.
Engizisyoncu ne kadar konuşursa, kendi düşüncesini o kadar açığa çıkarır.
Yani sessiz kalan kişi hiçbir şey söylemediği halde, konuşan kişinin kendisini daha fazla anlatmasına neden olur.
Bu, romanlarda sessizliğin en ilginç biçimlerinden biridir:
Bir karakterin susması, başka bir karakteri konuşturabilir.
Yazar Neden Bazı Olayları Anlatmadan Geçer?
Sessizlik yalnızca diyaloglarda bulunmaz.
Bazen bir roman büyük bir olayın kendisini anlatmaz.
Bir karakter sabah evden çıkar. Sonraki bölümde artık başka bir şehirde olduğunu görürüz.
Aradaki yolculuk yoktur.
Nasıl gittiğini bilmeyiz.
Kimse bize yolculuğu anlatmaz.
Bu durumda yazarın amacı her zaman gizem yaratmak değildir. Bazen anlatılmayan bölüm, hikâyenin asıl meselesi değildir.
İşte burada önemli bir ayrım ortaya çıkar:
Her boşluk gizem değildir.
Bazı boşluklar yalnızca anlatının hızını korumak için bırakılır. Bazıları ise okurun dikkatini özellikle bir noktaya çekmek için kullanılır.
Örneğin iki karakter arasındaki ilişkinin nasıl bozulduğunu ayrıntılarıyla anlatmayan bir roman, okuru ilişkinin sonucuna değil, bozulmanın nedenine dair ipuçlarına yönlendirebilir.
Bu nedenle bir olayın atlandığını fark ettiğinizde hemen “Burada gizli bir şey var” demek yerine şu soruyu sorun:
“Bu boşluk romanın hangi sorusunu büyütüyor?”
Zaman Atlamaları da Birer Sessizliktir
Romanlarda sessizliğin en sık rastlanan biçimlerinden biri zaman atlamalarıdır.
“Aradan üç yıl geçti.”
Bu cümle yalnızca üç yılın geçtiğini bildirmez.
Aynı zamanda o üç yılın anlatılmaya değer bulunmadığını veya anlatının başka bir noktaya yoğunlaşacağını söyler.
Fakat bazen durum tam tersidir.
Üç yıl atlanır ve okur özellikle o üç yıl içinde ne olduğunu merak eder.
Bir karakterin üç yıl sonra nasıl değiştiğini görürüz. Fakat değişimin kendisini görmeyiz.
Bu durumda yazar bize sonucu gösterip süreci saklamıştır.
Okur da sonucu geriye doğru okumaya başlar.
Karakter neden artık böyle davranıyor?
Hangi olay onu değiştirdi?
Kim hayatından çıktı?
Hangi karar bu değişimi başlattı?
Böylece zaman atlaması yalnızca anlatıyı hızlandıran teknik olmaktan çıkar; okurun zihninde eksik bir dönem yaratır.
Bir Karakterin Konuyu Değiştirmesi Neden Önemlidir?
Bazen romanın en önemli sessizlikleri “susmak” biçiminde görünmez.
Karakter konuşur ama sorulan soruya cevap vermez.
Bu, sessizliğin daha sinsi biçimlerinden biridir.
Örneğin:
“O gece nerede olduğunu söyle.”
Karakter şöyle cevap verir:
“Hava çok soğuktu.”
Teknik olarak cevap verilmiştir.
Ama soruya cevap verilmemiştir.
İşte roman okurken bu tür sapmalar çok değerlidir.
Bir karakter hangi konudan sürekli uzaklaşıyor?
Hangi ismin geçmesini istemiyor?
Hangi soruda başka bir şey anlatmaya başlıyor?
Hangi olaydan söz ederken gereğinden fazla açıklama yapıyor?
Bazen fazla konuşmak da bir tür sessizliktir.
Çünkü karakter çok şey söyleyerek asıl sorunun etrafını kapatabilir.
Sessizlik ile Güvenilmez Anlatıcı Arasındaki Bağ
Bir anlatıcının sessiz kaldığı yerde okurun dikkatli olması gerekir.
Fakat sessizlik tek başına anlatıcının güvenilmez olduğunu kanıtlamaz.
Asıl mesele, anlatıcının neyi bildiği ve neyi bilerek dışarıda bıraktığıdır.
Bir anlatıcı “Bunu o sırada bilmiyordum” diyorsa, okur anlatıcının bilgi sınırını görür.
Fakat anlatıcı önemli bir olayı hiç anmıyorsa ve daha sonra metin o olaya dair ipuçları vermeye başlıyorsa, durum değişir.
Bu noktada şu sorular işe yarar:
- Anlatıcı bu bilgiyi biliyor olabilir mi?
- Bilgi neden tam bu noktada eksik?
- Anlatıcı olayın hangi tarafını anlatıyor?
- Kendisini haklı göstermek için bazı ayrıntıları dışarıda bırakıyor olabilir mi?
- Başka karakterlerin söyledikleri anlatıcının sessizliğiyle çelişiyor mu?
Bu sorular, sessizliği psikolojik bir özellik olmaktan çıkarıp anlatı tekniği olarak görmemizi sağlar.
Metnin Tonu da Susabilir
Sessizlik bazen kelimelerin arasında değil, kelimelerin tonunda ortaya çıkar.
Bir romanda ölüm gerçekleşir ve yazar bunu uzun uzun anlatmaz. Cümleler kısa ve soğuktur.
Başka bir romanda aynı olay sayfalarca süren bir iç konuşmayla verilir.
Her iki metin de ölümü anlatır.
Fakat ilkinde duygu geri çekilmiş, ikincisinde öne çıkarılmıştır.
Bu nedenle okurken yalnızca ne söylendiğine değil, nasıl söylendiğine de bakmak gerekir.
Büyük bir olayın çok sıradan bir cümleyle anlatılması bazen başlı başına bir anlatım tercihidir.
Örneğin:
“Ertesi sabah babası öldü. Kahvaltı yine her zamanki saatte hazırlandı.”
Burada asıl dikkat çekici olan ölüm kadar, ölümün hemen yanına yerleştirilen sıradanlıktır.
Hayat devam etmektedir.
Fakat okur, cümlelerin arasındaki duygusal mesafeyi hisseder.
Sessizliği Okumak İçin Dört Adım
Bir romanda söylenmeyeni yakalamak için her bölümü şüpheyle okumak gerekmez. Küçük bir yöntem yeterlidir.
1. Cevapsız soruyu bulun.
Bir karaktere ne soruldu ve ne cevap verilmedi?
2. Atlanan zamanı işaretleyin.
Bir gün, ay veya yıl anlatılmadan geçilmiş mi? Karakter bu boşluktan sonra değişmiş mi?
3. Konu değişikliklerini izleyin.
Bir karakter hangi soruların etrafından dolaşıyor?
4. Ton değişimine bakın.
Duygunun en yoğun olması gereken yerde anlatım birden soğuyor veya kısalıyorsa neden?
Bu dört soru bile bir romanı okuma biçiminizi değiştirebilir.
Boşlukları Hemen Doldurmayın
Sessizlikleri okurken yapılabilecek en büyük hata, her boşluğa hemen bir anlam vermektir.
Bir karakter sustu diye mutlaka suçlu değildir.
Bir olay anlatılmadı diye mutlaka travmatik değildir.
Bir zaman atlaması yapıldı diye mutlaka büyük bir sır saklanmıyordur.
İyi okuma, boşluğu hemen doldurmak değil, önce boşluğun varlığını fark etmektir.
Sonra metnin ilerleyen bölümlerinden gelecek ipuçlarını beklersiniz.
Bir başka karakter konuşur.
Bir eşya ortaya çıkar.
Bir anı hatırlanır.
Bir cümle tekrar edilir.
Ve bazen birkaç bölüm sonra, başlangıçta anlamsız görünen sessizliğin nedeni kendiliğinden belirir.
Bu nedenle iyi bir okur her boşluğu kendi hayal gücüyle dolduran kişi değildir.
Hangi boşluğun doldurulması gerektiğini bekleyebilen kişidir.
Sonuç: Romanın Boşlukları da Metnin Parçasıdır
Bir roman yalnızca yazılmış cümlelerden oluşmaz.
Konuşulmayan sözler, atlanan yıllar, cevaplanmayan sorular, değiştirilen konular, anlatılmayan olaylar ve duygusal olarak geri çekilmiş sahneler de romanın kuruluşuna katılır.
Dostoyevski’nin “Büyük Engizisyoncu” bölümünde bunun çok güçlü bir örneğini görürüz: Engizisyoncu sayfalar boyunca konuşurken karşısındaki kişi susar. Sessizlik burada boşluk değildir; konuşmanın bütün ağırlığını üzerine çeken bir merkezdir.
Bu yüzden bir roman okurken karakter sustuğunda hemen sayfayı çevirmeyin.
Bir sorunun cevabı verilmediğinde onu unutmayın.
Bir olayın üzerinden atlandığında “yazar bunu neden anlatmadı?” diye sorun.
Çünkü bazen romanın en önemli bilgisi, size verilen bilgi değildir.
Size verilmesi özellikle ertelenen bilgidir.
Ve bazen bir karakterin söylemediği şey, onun hakkında söylediği bütün cümlelerden daha açıklayıcıdır.
Fakat burada başka bir sorun başlar.
Bir karakter konuşurken gerçeği saklayabilir.
Peki ya yalnızca susmuyorsa?
Ya konuşuyor, anlatıyor, açıklıyor ama bütün bunların içinde bize gerçeğin yalnızca kendi işine gelen tarafını gösteriyorsa?
O zaman okur artık sessizliği değil, anlatıcının kendisini sorgulamak zorunda kalır.
Bir sonraki dosyada tam olarak bunun peşine düşeceğiz:
