Victor Hugo’nun Sefiller romanı, ilk bakışta yoksulluk, suç, adalet, aşk ve toplumsal eşitsizlik üzerine kurulmuş büyük bir 19. yüzyıl anlatısı gibi görünür. Fakat romanın merkezinde daha derin bir soru vardır:
Bir insan gerçekten değişebilir mi?
Hugo bu soruyu yalnızca Jean Valjean’ın hayatı üzerinden sormaz. Valjean’ın karşısına Javert’i, Fantine’i, Cosette’i, Marius’ü ve Piskopos Myriel’i yerleştirerek farklı adalet ve insanlık anlayışlarını karşılaştırır. Böylece roman, kanunun ne söylediği ile vicdanın ne söylediği arasındaki gerilimi sürekli canlı tutar.
Jean Valjean yıllarca bir kürek mahkûmu olarak yaşar. Toplum onu geçmişteki suçuyla tanımlar. Onun için kapılar kapanır, insanlar ondan uzaklaşır ve adı bir insanı değil, bir hükümlüyü çağrıştırır. Fakat Piskopos Myriel’in gösterdiği beklenmedik merhamet, Valjean’ın hayatındaki en büyük kırılmayı yaratır.
Bu nedenle Sefiller’de asıl dönüşüm, bir suçlunun iyi bir insana dönüşmesinden ibaret değildir. Daha önemli olan, insanın kendisini başkalarının verdiği hükümden kurtarıp yeniden kurabilmesidir.
Jean Valjean: Bir Suçludan Bir İnsana
Jean Valjean’ın geçmişinde ağır bir suç vardır. Ancak Hugo, karakterini yalnızca “suç işlemiş adam” olarak sunmaz. Valjean’ın suçunun arkasındaki yoksulluğu, açlığı ve toplumsal koşulları da anlatının içine yerleştirir.
Valjean, kız kardeşinin çocuklarına ekmek bulabilmek için bir ekmek çalar ve bunun ardından yıllarca kürek mahkûmu olarak yaşar. Hapishaneden çıktığında ise cezasını tamamlamış olması toplum açısından hiçbir şeyi değiştirmez.
Kâğıt üzerindeki hüküm sona ermiştir; fakat toplumsal hüküm devam etmektedir.
İnsanların gözünde hâlâ bir mahkûmdur.
Bu ayrıntı romanın adalet anlayışı açısından önemlidir. Çünkü Hugo burada yalnızca “Bir suçlu ne kadar ceza almalıdır?” sorusunu sormaz. Daha rahatsız edici başka bir soruya yönelir:
Ceza bittikten sonra insanın yeniden insan olarak kabul edilmesi neden bu kadar zordur?
Valjean’ın hayatındaki asıl dönüşüm de tam bu noktada başlar.
Piskopos Myriel ve Gümüş Şamdanların Anlamı
Valjean’ın hayatındaki en önemli karşılaşmalardan biri Piskopos Myriel ile gerçekleşir.
Toplum tarafından dışlanan Valjean, kendisine kapısını açan piskoposun evinde kalır. Fakat gece gümüş eşyaları çalar ve yakalanır. Jandarmalar onu yeniden piskoposun karşısına getirdiğinde herkes Valjean’ın yeniden cezalandırılmasını bekler.
Fakat Myriel farklı davranır.
Piskopos, Valjean’ın gümüşleri kendisinden aldığını doğrular; üstelik ona gümüş şamdanları da vermiş olduğunu söyler.
Bu sahnenin önemi yalnızca Valjean’ın kurtarılması değildir.
Çünkü burada kanunun yapamadığı bir şey yapılır: Bir insana yeniden insan olduğu hatırlatılır.
Piskopos onu geçmişinden ibaret görmez. Valjean’a ikinci bir hayat ihtimali sunar.
Gümüş şamdanlar bu nedenle roman boyunca yalnızca maddi bir eşya değildir. Valjean’ın karşılaştığı ahlaki borcun simgesine dönüşürler.
Myriel ona aslında şunu söylemiş olur:
Seni geçmişinle sınırlamıyorum. Şimdi ne yapacağını seçebilirsin.
Valjean’ın dönüşümü tam da burada başlar.
Merhamet Bir Duygu Değil, Bir Eylemdir
Sefiller’de merhamet, yalnızca birinin başka birine acıması anlamına gelmez.
Hugo’nun merhamet anlayışında önemli olan, karşımızdaki insanın hayatını değiştirecek bir davranışta bulunmaktır.
Piskopos Myriel bunu Valjean için yapar.
Fakat Valjean da daha sonra aynı davranış biçimini başkalarına taşır.
Fantine’in hikâyesinde bunu açık biçimde görürüz.
Fantine, toplumun ve yoksulluğun arasında ezilen bir kadındır. Kızı Cosette için yaşamaya çalışırken giderek daha ağır koşullara sürüklenir. Valjean, Fantine’in yaşadığı çaresizliği yalnızca uzaktan gözlemlemez. Onun sorumluluğunu üstlenir.
Böylece Piskopos Myriel’in Valjean’a sunduğu merhamet, Valjean aracılığıyla başka bir insana ulaşır.
Bu zincir romanın ahlaki yapısının temelidir:
Bir insanın yaptığı iyilik, başka bir insanın hayatında yeni bir iyiliğin başlangıcı olabilir.
Hugo’nun dünyasında ahlaki dönüşüm böyle yayılır.
Petit-Gervais: Dönüşümün Henüz Tamamlanmadığı An
Valjean’ın dönüşümü bir anda gerçekleşmez.
Hugo bu nedenle karakterini kusursuzlaştırmaz. Piskoposun karşılaşmasından sonra Valjean’ın önünde hâlâ geçmişinin ağırlığı vardır.
Petit-Gervais olayı bu açıdan özellikle önemlidir.
Valjean, küçük çocuğun parasını alır ve çocuk uzaklaştıktan sonra yaptığı şeyin farkına varır. Parayı geri vermek ister fakat artık çocuk ortada yoktur.
Bu sahne Valjean’ın vicdanındaki kırılmayı görünür kılar.
Çünkü insan değişmeye karar verdiğinde geçmişi bir anda ortadan kalkmaz.
Valjean hâlâ eski Valjean’ın davranışlarını taşıyan bir insandır; fakat artık yaptığı şeyden rahatsız olan, kendisini sorgulayan başka bir bilince sahiptir.
Dolayısıyla onun dönüşümünü şöyle düşünmek daha doğru olur:
İyilik, eski kişiliğin tamamen silinmesi değil; insanın kendi davranışlarını yeni bir ahlaki ölçüyle değerlendirmeye başlamasıdır.
Arras Mahkemesi: Vicdanın En Ağır Sınavı
Valjean’ın ahlaki dönüşümünün en çarpıcı sınavlarından biri Arras Mahkemesi’nde yaşanır.
Başka bir adam Jean Valjean sanılarak yargılanmaktadır. Valjean isterse sessiz kalabilir. Kendisini ele vermeyerek kurduğu yeni hayatı koruyabilir.
Fakat burada büyük bir ahlaki sorun ortaya çıkar:
Bir insanın hayatını kurtarmak için kendi hayatını tehlikeye atmak gerekir mi?
Valjean sonunda gerçeği açıklamaya karar verir.
Bu karar, onun geçmişteki adamdan ne kadar uzaklaştığını gösteren önemli bir eşiktir.
Çünkü artık mesele kendi çıkarı değildir.
Valjean, kendi özgürlüğünü ve güvenliğini koruyarak yaşayabilecekken başka bir insanın yanlış yere cezalandırılmasına izin vermemeyi seçer.
Bu sahnede Hugo, ahlaki davranışın temel özelliklerinden birini ortaya koyar:
Vicdan çoğu zaman bize bir kazanç değil, bir bedel ödetir.
Valjean’ın seçimi bu yüzden önemlidir. İyilik onun hayatını kolaylaştırmaz. Tam tersine onu yeniden tehlikeye atar.
Javert: Kanunun İnsan Karşısındaki Sınırı
Jean Valjean ile Javert arasındaki karşılaşmalar, Sefillerin en güçlü düşünsel çatışmalarından birini oluşturur.
Javert yalnızca Valjean’ın peşindeki bir polis memuru değildir. Roman içinde belirli bir adalet anlayışının temsilidir.
Onun dünyasında düzen önemlidir.
Suçlu suçludur.
Yasa yasadır.
Geçmiş, insanın kim olduğunu belirleyen temel ölçüttür.
Bu nedenle Javert için Valjean’ın değişmiş olması neredeyse düşünülemez bir durumdur. Çünkü Valjean’ın gerçekten değişebileceğini kabul etmek, Javert’in dünyasındaki kesin sınırları da sarsacaktır.
Burada Hugo iki farklı adalet anlayışını karşı karşıya getirir.
Bir tarafta kuralın uygulanması vardır.
Diğer tarafta ise insanın koşullarını, değişme ihtimalini ve vicdanını hesaba katan bir adalet anlayışı.
Roman bu iki anlayıştan birini basitçe sloganlaştırmaz. Fakat Valjean’ın hayatı üzerinden katı bir hükmün insanı geçmişine mahkûm edebileceğini gösterir.
Valjean ve Javert: Aynı İnsan İçin İki Farklı Hüküm
Valjean ile Javert arasındaki karşıtlığı yalnızca “iyi adam–kötü adam” biçiminde okumak romanın düşünsel derinliğini azaltır.
Daha ilginç olan, ikisinin aynı insan hakkında tamamen farklı sonuçlara ulaşmasıdır.
Javert için Valjean geçmişteki suçundan hareketle tanımlanır.
Valjean ise kendisini geçmişinin ötesine taşımaya çalışır.
Bu nedenle aralarındaki mücadele aslında iki kişi arasındaki kovalamacadan daha büyüktür.
Bu, şu sorunun mücadelesidir:
İnsan geçmişinin toplamı mıdır, yoksa değişme ihtimali taşıyan bir varlık mıdır?
Hugo’nun romanı ikinci ihtimali sürekli sınar.
Valjean’ın hayatı, insanın kendisine verilen toplumsal kimliği reddedip başka bir hayat kurabileceğinin anlatısıdır.
Fantine ve Cosette: Merhametin Başka Bir Yüzü
Valjean’ın dönüşümünü yalnızca kendi hayatı üzerinden okumak eksik kalır. Çünkü onun değişiminin gerçek anlamı, başkalarının hayatına dokunduğu ölçüde ortaya çıkar.
Fantine bunun en acı örneklerinden biridir.
Fantine’in trajedisi yalnızca kişisel değildir. Yoksulluk, toplumsal önyargı, çalışma koşulları ve kadınların toplum içindeki kırılgan konumu onun hayatını giderek daraltır.
Valjean’ın Fantine’e yaklaşımı bu nedenle yalnızca bireysel bir iyilik değildir.
Hugo burada bireysel merhamet ile toplumsal sorumluluk arasındaki ilişkiyi kurar.
Cosette ise bu ilişkinin devamıdır.
Valjean, Cosette’i yalnızca korumaz; ona çocukluğunu ve güven duygusunu yeniden kazandırmaya çalışır.
Böylece Piskopos Myriel’in Valjean’a yaptığı şey, Valjean’ın Cosette’e yaptığı şeye dönüşür.
Merhamet, romanda elden ele aktarılan bir ahlaki mirastır.
Javert’in Çöküşü: Kanun ile Vicdanın Çatışması
Javert’in Valjean karşısındaki son krizi, romanın en önemli düşünsel noktalarından biridir.
Çünkü Javert, Valjean’ın yalnızca değişmiş olduğunu görmekle kalmaz. Onun ahlaki davranışlarıyla kendi adalet anlayışının çeliştiğini de fark eder.
Valjean’ın kendisini öldürmemesi, düşmanına karşı bile merhamet gösterebilmesi ve başkalarının hayatını kendi hayatının önüne koyabilmesi Javert’in kesinliklerle kurulmuş dünyasında açıklanması zor bir durum yaratır.
Buradaki çatışma yalnızca “yasa mı, vicdan mı?” sorusuna indirgenemez.
Daha derinde şu soru vardır:
Bir insan, kendi hayatını anlamlandırdığı bütün ilkelerin yetersiz kaldığını fark ettiğinde ne yapar?
Javert’in yaşadığı kriz bu yüzden önemlidir.
Hugo, onun çöküşünü basit bir yenilgi olarak değil, dünyayı anlamlandıran ahlaki sisteminin çözülmesi olarak kurar.
Merhamet Adaleti Ortadan Kaldırır mı?
Sefiller üzerine düşünürken önemli bir ayrım yapmak gerekir.
Hugo, merhameti kanunun basit bir alternatifi olarak sunmaz.
Romanın asıl meselesi, kanunun tek başına yeterli olup olmadığıdır.
Bir toplum yalnızca cezalandırarak suçla mücadele edebilir mi?
Yoksulluğu ortadan kaldırmadan yoksulların işlediği suçları yalnızca bireysel ahlaksızlık olarak değerlendirmek mümkün müdür?
Bir insanın geçmişte yaptığı suç, hayatının geri kalanında onun kimliğini belirlemeli midir?
Hugo bu soruların çevresinde dolaşırken hukuk ile ahlak arasındaki mesafeyi görünür kılar.
Bu nedenle Sefiller yalnızca “merhamet iyidir” diyen bir roman değildir.
Daha zor bir şey söyler:
Adalet, insanı anlamadan uygulandığında kendi amacının tersine sonuçlar doğurabilir.
İnsan Değişebilir mi?
Romanın merkezindeki soru sonunda yeniden Jean Valjean’a döner.
Valjean’ın değişimi kolay değildir.
Geçmişi peşini bırakmaz.
Javert onu takip eder.
Toplumun verdiği kimlik sürekli karşısına çıkar.
Kendisini korumak ile başkalarını korumak arasında tekrar tekrar seçim yapmak zorunda kalır.
Fakat tam da bu nedenle dönüşümü inandırıcıdır.
Hugo, insanın bir gecede tamamen başka birine dönüşmesini anlatmaz. Bunun yerine, her önemli kararın insanı biraz daha başka bir yöne taşıdığı bir ahlaki süreç kurar.
Valjean’ın hayatında piskoposun karşılaşması bir başlangıçtır.
Fantine bir sorumluluk alanına dönüşür.
Cosette sevgi ve koruma duygusunu derinleştirir.
Arras Mahkemesi vicdanın sınavıdır.
Javert ise Valjean’ın değişiminin karşısındaki eski dünyanın temsilidir.
Bütün bu karşılaşmalar bir araya geldiğinde Valjean yalnızca “iyi bir adam” olmaz.
Kendi hayatının ahlaki sorumluluğunu üstlenen bir insana dönüşür.
Sefiller Nasıl Okunmalı?
Romanı yalnızca olay örgüsü üzerinden okumak, Hugo’nun asıl tartışmasını gözden kaçırabilir. Sefiller okunurken şu sorular özellikle takip edilebilir:
1. Karakterlerin kırılma anlarını izleyin.
Piskopos Myriel’in Valjean’a yaklaşımı, Petit-Gervais olayı ve Arras Mahkemesi gibi sahneler karakterlerin iç dünyasındaki değişimleri anlamak için önemlidir.
2. Hukuk ile ahlakı birbirinden ayırın.
Romanda yasal olan her şeyin ahlaki, ahlaki olan her şeyin de mutlaka yasal olup olmadığını sorgulayın.
3. Karakterlerin geçmişlerine bakın.
Hugo, insanları yalnızca yaptıklarıyla değil, onları o davranışlara götüren koşullarla birlikte ele alır.
4. Merhametin kimden kime geçtiğini takip edin.
Myriel → Valjean → Fantine ve Cosette çizgisi, romanın ahlaki yapısını anlamanın güçlü yollarından biridir.
5. Javert’i yalnızca bir takipçi olarak okumayın.
Javert’in temsil ettiği düzen anlayışını Valjean’ın değişimiyle birlikte değerlendirin.
Sonuç: Yasanın Bittiği Yerde İnsan Başlar mı?
Victor Hugo’nun Sefiller’i, suç ile ceza arasındaki ilişkiyi anlatırken çok daha zor bir alana girer: İnsanın değişme hakkı.
Jean Valjean’ın hikâyesi, bir suçlunun geçmişini silip yeni bir kimlik kazanmasının öyküsü değildir. Daha çok, insanın kendisine verilmiş hükme rağmen başka türlü yaşayabilme ihtimalinin hikâyesidir.
Piskopos Myriel’in gümüş şamdanları bu nedenle romanın unutulmaz nesnelerinden biridir. Çünkü onların taşıdığı anlam maddi değerlerinden çok daha büyüktür.
Bir insanın başka bir insana “Sen yalnızca yaptığın şey değilsin” diyebilmesinin simgesidirler.
Javert’in trajedisi ise bunun ters yüz edilmiş biçimidir. O, insanı değişebilen bir varlık olarak kabul etmekte zorlanır. Valjean’ın hayatı, onun kesinliklerini bozar.
Böylece Sefiller okurunu tek bir soruyla baş başa bırakır:
Bir insanı geçmişindeki en kötü davranışıyla mı tanımlamalıyız, yoksa bundan sonra yapabileceklerinin ihtimalini de hesaba katmalı mıyız?
Hugo’nun cevabı doğrudan verilmez. Fakat Jean Valjean’ın bütün hayatı, bu soruya verilmiş uzun bir edebî cevap gibi okunabilir.
Kaynaklar ve Başvuru Notları
- Victor Hugo, Les Misérables (Sefiller).
- Victor Hugo, Les Misérables, Jean Valjean, Piskopos Myriel ve Javert bölümleri.
- Romanın farklı Türkçe çevirileri karşılaştırmalı olarak değerlendirilirken karakter ve olay adlarının çeviriden çeviriye değişebileceği dikkate alınmalıdır.
