Bir romanı okurken anlatıcının söylediklerine inanmak kolaydır. Çünkü hikâyeyi bize o anlatır. Olayları onun gözünden görür, karakterleri onun verdiği bilgilerle tanır, geçmişi onun hatırladığı kadarıyla öğreniriz.
Fakat bir süre sonra küçük bir şey fark edebilirsiniz.
Anlatıcının söylediği ile başka bir karakterin söylediği birbirini tutmuyordur.
Bir olayın ayrıntıları değişiyordur.
Anlatıcı kendisini sürekli haklı çıkarıyordur.
Ya da anlattığı şeyler doğru olsa bile, bazı önemli ayrıntıları nedense hiç söylemiyordur.
İşte burada romanın en ilginç oyunlarından biri başlar:
Okur anlatıcıyı dinlerken ona ne kadar güvenmelidir?
Güvenilmez anlatıcı, mutlaka yalan söyleyen anlatıcı değildir. Bazen yanılır. Bazen bilmez. Bazen olayları kendi duygularının içinden geçirerek anlatır. Bazen de gerçeği bilmesine rağmen bize yalnızca işine gelen kısmını gösterir.
Bu nedenle güvenilmez anlatıcıyı fark etmek, “Bu karakter yalan söylüyor mu?” sorusundan biraz daha zordur.
Asıl soru şudur:
“Anlatıcının anlattıklarıyla romanın geri kalanında gördüklerim arasında ne kadar mesafe var?”
Güvenilmez Anlatıcı Nedir?
Güvenilmez anlatıcı, okurun aktardığı bilgilerle gerçeklik arasında bir mesafe bulunduğunu fark ettiği anlatıcıdır.
Bu mesafe farklı nedenlerle ortaya çıkabilir.
- Anlatıcı olayları yanlış hatırlıyor olabilir.
- Bilmediği şeyleri biliyormuş gibi anlatabilir.
- Kendisini olduğundan daha masum gösterebilir.
- Başka insanların niyetlerini yanlış yorumlayabilir.
- Gerçekleri bilinçli olarak saklayabilir.
- Yaşadığı olayları kendi korkuları ve arzuları üzerinden çarpıtabilir.
Buradaki önemli nokta şudur: Güvenilmez anlatıcı ile yalancı anlatıcı aynı şey değildir.
Bir anlatıcı bilerek yalan söylüyorsa onun niyetini araştırırız.
Fakat anlatıcı kendi yanılgısının farkında değilse, bu kez başka bir soruyla karşılaşırız:
“Kendi anlattığı hikâyeye kendisi inanıyor mu?”
İşte roman okumayı ilginç hale getiren ayrım budur.
Anlatıcı Neden Yalan Söyler?
Bir karakterin yalan söylemesinin çok sayıda nedeni olabilir. Fakat romanda yalanın işlevi yalnızca karakterin ahlaki durumunu göstermek değildir.
Yalan, okurun bilgiye ulaşma biçimini de değiştirir.
Bir karakter kendisini suçsuz göstermek için yalan söylüyorsa, okur yalnızca olayın gerçeğini değil, karakterin neden kendisini savunmaya ihtiyaç duyduğunu da araştırmaya başlar.
Örneğin bir anlatıcı sürekli olarak “Ben aslında istemedim”, “Onu korumaya çalışıyordum”, “Başka seçeneğim yoktu” diyorsa, bu cümlelerin içerdiği savunmadan daha önemli bir soru doğabilir:
“Benden neden özellikle onun masum olduğuna inanmamı istiyor?”
Bazen anlatıcı kendi suçunu gizler.
Bazen başkasının suçunu büyütür.
Bazen de kendisinin kurduğu hikâyenin kahramanı olmak ister.
Bu yüzden anlatıcının kullandığı sıfatlar bile ipucu olabilir.
“Ben sakin kaldım.”
“O her zamanki gibi öfkeliydi.”
“Ben elimden geleni yaptım.”
Bu cümleler yalnızca bilgi vermez.
Anlatıcının kendisini ve başkalarını nasıl konumlandırdığını da gösterir.
Bir Anlatıcı Kendini Fazla mı Açıklıyor?
Güvenilmez anlatıcıyı fark etmenin en iyi yollarından biri, anlatıcının kendisini nasıl savunduğuna dikkat etmektir.
Gerçekten masum olan bir insanın her cümlede masumiyetini kanıtlamaya çalışması gerekmez.
Roman karakterleri için de benzer bir durum geçerlidir.
Bir anlatıcı sürekli olarak kendi davranışlarını açıklıyor, niyetlerini önceden savunuyor ve okurun olası itirazlarını daha biz düşünmeden cevaplıyorsa, burada dikkatli olmak gerekir.
Örneğin:
“Bunu yaptım ama yanlış anlaşılmasını istemem. Aslında amacım tamamen başkaydı. Zaten o sırada başka türlü davranmam mümkün değildi.”
Bu tür cümleler ilk bakışta açıklayıcıdır.
Fakat bir süre sonra açıklamanın kendisi şüpheli hale gelebilir.
Çünkü anlatıcı yalnızca olayları anlatmıyor, okurun olayları nasıl yorumlaması gerektiğini de yönetmeye çalışıyor olabilir.
“The Good Soldier”: Anlatıcıya Güvenmek Neden Zorlaşır?
Ford Madox Ford’un 1915 tarihli The Good Soldier romanı, güvenilmez anlatıcı meselesi için özellikle iyi bir örnektir. Roman John Dowell’ın anlatımıyla ilerler ve geçmişte yaşanan ilişkiler, aldatmalar ve trajediler parça parça ortaya çıkar. Project Gutenberg eseri, gizli ilişkilerin ve aldatmaların anlatıcının bakışı üzerinden giderek açığa çıktığı bir roman olarak tanımlar.
Buradaki önemli mesele, Dowell’ın bize sürekli olarak yalan söylemesi değildir.
Daha karmaşık bir durum vardır.
Dowell bazı şeyleri geç öğrenir, bazı şeyleri sonradan anlamlandırır ve bazı olayları kendi bakış açısından yorumlar.
Dolayısıyla okur onun anlattıklarını yalnızca “doğru” veya “yanlış” diye sınıflandırmak yerine, bilginin ne zaman geldiğine bakmak zorundadır.
Bir olay önce başka türlü görünür.
Sonra yeni bir bilgi gelir.
Eski yorum değişir.
Sonra başka bir ayrıntı ortaya çıkar.
Bu kez okur daha önce okuduğu bölümlere geri dönmek zorunda kalır.
İşte güvenilmez anlatıcının güçlü tarafı burada ortaya çıkar:
Anlatıcı yalnızca hikâyeyi anlatmaz; okurun hikâye hakkındaki ilk yorumunu da kurar.
Sonra o yorum bozulur.
Henry James ve Gerçek ile Algı Arasındaki İnce Çizgi
Henry James’in The Turn of the Screw adlı 1898 tarihli eseri daha da farklı bir problem yaratır. Romanın merkezindeki genç mürebbiye, uzak bir malikânede çocuklara bakmaya başlar ve zamanla çevresinde doğaüstü varlıkların bulunduğuna inanır. Ancak anlatı, okurun bu gördüklerinin gerçekten doğaüstü olaylar mı yoksa mürebbiyenin algısının bir sonucu mu olduğunu kesin biçimde çözmesini zorlaştırır. Project Gutenberg eseri ABD’de kamu malı olarak sunuyor ve özellikle anlatının belirsizliğiyle tanımlıyor.
Burada anlatıcıyı “yalan söylüyor” diye yakalamak kolay değildir.
Belki gördükleri gerçektir.
Belki değildir.
Belki de karakterin korkuları gördüklerini biçimlendirmektedir.
Bu nedenle okur iki ayrı ihtimali aynı anda taşımak zorunda kalır.
İşte güvenilmez anlatıcının daha incelikli biçimi budur:
Anlatıcının yanıldığını kanıtlayamazsınız; ama ona bütünüyle güvenmekte de zorlanırsınız.
Romanın gerilimi tam bu aralıkta oluşur.
Anlatıcının Sözü ile Metnin Kanıtını Karşılaştırın
Güvenilmez anlatıcıyı fark etmek için çok kullanışlı bir yöntem vardır:
Anlatıcının söylediği ile metnin gösterdiğini yan yana koymak.
Örneğin anlatıcı:
“O benden nefret etmiyordu.”
diyorsa, hemen inanmak yerine sonraki sahnelere bakın.
Karakter nasıl davranıyor?
Ne söylüyor?
Anlatıcıyla karşılaştığında ne yapıyor?
Başka karakterler bu ilişkiyi nasıl görüyor?
Romanın küçük ayrıntıları anlatıcının yorumunu destekliyor mu?
Yoksa tam tersini mi gösteriyor?
İşte burada okur, anlatıcının sözleri ile metnin kanıtları arasında bir mesafe olup olmadığını keşfeder.
Bu mesafe büyüdükçe anlatıcıya duyulan güven azalabilir.
Bir Anlatıcı Neleri Fazla Anlatıyorsa Oraya Bakın
Garip biçimde, güvenilmez anlatıcıyı ele veren şey bazen sakladığı değil, gereğinden fazla anlattığı ayrıntıdır.
Bir olayın küçük bir ayrıntısını sayfalarca açıklıyorsa neden?
Bir karakterin niyetini tekrar tekrar savunuyorsa neden?
Önemli bir olayın etrafındaki önemsiz ayrıntıları büyütüyorsa neden?
Çünkü bazen anlatıcı dikkat dağıtır.
Okurun asıl soruya yönelmesini istemez.
Bir suçlunun “Ben suçlu değilim” demesinden çok, neden suçlu olmadığını anlatmak için üç sayfa harcadığı daha ilginç olabilir.
Bu yüzden anlatıcının fazla açıklama yaptığı yerleri işaretlemek de işe yarar.
Yalan ile Yanılgıyı Birbirine Karıştırmayın
Bir anlatıcının güvenilmez olması, her söylediğinin yanlış olduğu anlamına gelmez.
Bu önemli bir ayrımdır.
Bir anlatıcı bir şeyi yanlış hatırlayabilir.
Bir başkasının niyetini yanlış okuyabilir.
Kendi duygularını olduğundan farklı değerlendirebilir.
Olayların tamamını bilmiyor olabilir.
Hatta dürüstçe anlatıyor olabilir ama sahip olduğu bilgi sınırlı olduğu için okuru yanlış bir sonuca götürebilir.
Bu durumda anlatıcı yalancı değil, sınırlı bir bakış açısına sahip olabilir.
Dolayısıyla roman okurken şu ayrımı yapmak gerekir:
- Yalan: Anlatıcı bildiği gerçeği bilerek çarpıtıyor olabilir.
- Yanılgı: Anlatıcı gerçeği yanlış anlamış olabilir.
- Eksik bilgi: Anlatıcı gerçeğin tamamını bilmiyor olabilir.
- Öz-savunma: Anlatıcı olayları kendisini haklı gösterecek biçimde seçiyor olabilir.
- Algısal bozulma: Anlatıcının korkuları, arzuları veya takıntıları gördüğü dünyayı değiştirebilir.
Bu ayrım, metni çok daha dikkatli okumayı sağlar.
Güvenilmez Anlatıcıyı Fark Etmek İçin 7 İşaret
Bir roman okurken aşağıdaki işaretlerden birkaçının tekrarlandığını fark ederseniz anlatıcıya biraz mesafeyle yaklaşabilirsiniz:
1. Anlatıcı sürekli kendini savunuyorsa: Kendisini neden bu kadar açıklama ihtiyacı duyuyor?
2. Söyledikleri davranışlarla çelişiyorsa: Karakter “korkmadığını” söylüyor ama bütün davranışları korkuyu gösteriyorsa hangisine inanacağız?
3. Başkalarının anlattıkları farklıysa: Aynı olayın başka versiyonları ortaya çıkıyor mu?
4. Önemli bilgileri geç veriyorsa: Neden bunu daha önce söylemedi?
5. Kendi yorumlarını gerçek gibi sunuyorsa: “Benden nefret ediyordu” gerçekten bir bilgi mi, yoksa anlatıcının yorumu mu?
6. Hafızası sürekli değişiyorsa: Önce başka, sonra başka bir ayrıntı mı hatırlıyor?
7. Okuru ikna etmeye çalışıyorsa: Anlatıcı yalnızca olayları mı anlatıyor, yoksa sizin kararınızı da yönlendirmeye mi çalışıyor?
En İyi Okuma Deneyi: Anlatıcıya İnanmadan Bir Sayfa Okuyun
Bir sonraki romanınızda küçük bir deney yapabilirsiniz.
Bir sayfa seçin.
Önce anlatıcının söylediği her şeyi doğru kabul ederek okuyun.
Sonra aynı sayfayı ikinci kez okuyun ve anlatıcının söylediklerinden şüphe edin.
Bu kez yalnızca gözlemlenebilir ayrıntıları işaretleyin.
“O bana kızgındı.” cümlesini bir kenara bırakın.
“Kaşlarını çattı, cevap vermedi ve odadan çıktı.” kısmına bakın.
İlk cümle yorumdur.
İkinci grup davranış ise metnin sunduğu kanıttır.
İki okuma arasında fark oluşuyorsa, romanın anlatıcısı ile okur arasında ilginç bir mesafe kurulmuş demektir.
Sonuç: Romanı Bazen Anlatıcıdan Daha İyi Okumak Gerekir
Güvenilmez anlatıcı, okuru kandırmak için kurulmuş basit bir edebiyat numarası değildir.
İyi kullanıldığında romanın bütün okuma deneyimini değiştirir.
Çünkü artık yalnızca “Ne oldu?” diye sormazsınız.
“Bunu kim anlatıyor?” dersiniz.
“Ne kadarını biliyor?” dersiniz.
“Neyi saklıyor?” dersiniz.
“Kendisini nasıl gösteriyor?” dersiniz.
Ve en önemlisi:
“Anlatıcının söylediği ile romanın bana gösterdiği aynı şey mi?”
İşte bu soru, güvenilmez anlatıcıyı fark etmenin en güçlü anahtarlarından biridir.
Çünkü bazı romanlarda anlatıcı bize yalan söylemez.
Sadece gerçeği kendi görebildiği yerden anlatır.
Bazılarında ise gerçekleri bilir ama onları kendi lehine düzenler.
Bazılarında kendi yalanına kendisi bile inanır.
Ve bazen en ilginç durum şudur: Okur, anlatıcının güvenilmez olduğunu çok geç fark eder. O ana kadar anlatıcının kurduğu hikâyeye inanmış, karakterleri onun gözünden değerlendirmiş ve olaylara onun verdiği anlamı kabul etmiştir.
Sonra küçük bir ayrıntı ortaya çıkar.
Bir cümle.
Bir davranış.
Başka bir karakterin söylediği birkaç kelime.
Ve birden önceki sayfalar değişmeye başlar.
İşte güvenilmez anlatıcının asıl gücü buradadır:
Size yalnızca yanlış bir bilgi vermez; doğru sandığınız bilgilerin yerini değiştirir.
Fakat bunun daha ileri bir biçimi vardır.
Bazen yazar okuru yalnızca anlatıcının söylediklerinden şüphe ettirmez.
Okuru, bütün roman boyunca biriktirdiği bilgilerin son sayfalarda yeniden değerlendirilmesine zorlar.
O zaman mesele artık anlatıcıya güvenip güvenmemek değildir.
Romanın sonuna geldiğimizde ilk sayfayı hâlâ aynı şekilde okuyabilir miyiz?
Bir sonraki dosyada tam olarak bu sorunun peşine düşeceğiz:
